प्रकरण ५.२: गुणपदार्थः – द्रव्यांच्या गुणांविषयी सविस्तर (Details regarding the Properties of Material and Non-material Substances)

(Translation Under Progress)

Colors

८.१: १०३.१८-रूपादीनाम्सर्वेषाम्गुणानाम्प्रत्येकमपरसामान्यसम्बन्धाद्रूपादिसंज्ञाभवन्ति ॥

All the qualities, color and the rest, being each related to a lower generality, come to be known as Color etc.

८.१: १०४.१-तत्ररूपम्चक्षुर्ग्राह्यम्।

Of these, color is perceptible by the Eye.

पृथिव्युदकज्वलनवृत्तिद्रव्याद्युपलम्भकम्नयनसहकारिशुक्लाद्यनेकप्रकारम्सलिलादिपरमाणुषुनित्यम्पार्थिवपरमाणुष्वग्निसम्योगविरोधिसर्वकार्यद्रव्येषुकारणगुणपूर्वकमाश्रयविनाशादेवविनश्यतीति ॥

It exists in the Earth, Water and Light (Fire), it brings about seeing of objects, and serves as the aid to the Eye.
It is of various kinds, ‘White’ and the rest.
It is eternal in the atoms of Water and the rest.
In all material products, it is preceded (brought about) by a like quality in the cause; and it is destroyed by the destruction of its substratum.

TASTE

८.२: १०५.८-रसोरसनग्राह्यः ।

Taste is perceived by the tongue.
पृथिव्युदकवृत्तिःजीवनपुष्टिबलारोग्यनिमित्तम्रसनसहकारीमधुरांललवणतिक्तकटुकषायभेदभिन्नः। अस्यापिनित्यानित्यत्वनिष्पत्तयोरूपवत् ॥

It subsists in Solids and Liquids. It is the cause of the sustaining of life, of developing the body, producing strength and bringing about health. It aids the tongue. It is of several kinds: Sweet, Acid, Saltish, Bitter, Hot and Pungent.
The eternality and non-eternality of this also is like that of color.

SMELL

८.३: १०५.२३-गन्धोघ्राणग्राह्यः ।

Odour is perceived by the nose.

पृथिवीवृत्तिःघ्राणसहकारीसुरभिरसुरभिश्च । अस्यापिपूर्ववदुत्पत्त्यादयोव्याख्याताः ॥

It subsists in Solids. It aids the nose. It is good and bad. Its creation and destruction is like those explained for others before.

TEMPERATURE

८.४: १०६.८-स्पर्शस्त्वगिन्द्रियग्राह्यः ।

Touch/Temperature is perceived by the tactile or cutaneous organ.

क्षित्युदकज्वलनपवनवृत्तिःत्वक्षहकारीरूपानुविधायीशीतोष्णानुष्णाशीतभेदात्त्रिविधः । अस्यापिनित्यानित्यत्वनिष्पत्तयःपूर्ववत् ॥

It subsists in Solids, Liquids, Fire/Heat and Gases. It aids the tactile organ. It follows upon color. It is of three kinds – cold, hot and neither-cold-nor-hot. The eternality and non-eternality is as explained before.

PROCESS OF BAKING

८.५: १०६.१९-पार्थिवपरमाणुरूपादीनाम्पाकजोत्पत्तिविधानम् ।

The process whereby the color etc are produced in the atom of Earth by baking is as follows:

घटादेरामद्रव्यस्याग्निनासम्बद्धस्याग्न्यभिघातान्नोदनाद्वातदारम्भकेष्वणुषुकर्माण्युत्पद्यन्तेतेभ्योविभागाःविभागेभ्यःसम्योगविनाशाःसम्योगविनाशेभ्यश्चकार्यद्रव्यम्विनश्यति ।

When the unbaked jar and such other things are put into contact with fire, the strokes of it (by it) bring about certain actions among the atoms composing that jar.

These actions bring about dis-junctions.

From these disjunctions proceed destructions of conjunctions.

These destructions of the conjunctions of component atoms bring about the disruption of the composite substance (jar).

८.५: १०६तस्मिन्विनष्टेस्वतन्त्रेषुपरमाणुष्वग्निसम्योगादौष्ण्यापेक्षाच्छ्यामादीनाम्विनाशःपुनरन्यस्मादग्निसम्योगादौष्ण्यापेक्षात्पाकजाजायन्ते ।

On the destruction of the composite substance, the dark color of the atoms rent asunder becomes destroyed by the contact of fire by the aid of its heat. Further contact of those same atoms with fire, aided by its heat, produces in those atoms, the color which is said to be produced by baking.

८.५: १०७तदनन्तरम्भोगिनामदृष्तापेक्षादात्माणुसम्योगादुत्पन्नपाकजेष्वणुषुकर्मोत्पत्तौतेषाम्परस्परसम्योगाद्द्व्यणुकादिक्रमेणकार्यद्रव्यमुत्पद्यते ।

After this the contact of the selves with these atoms, as aided by the Adrishta (destiny) of the selves destined to experience (the effects of the jar), produces actions in the atoms in which the color has been produced by baking. This action brings about the conjunctIon of the atoms; and from these conjunctions proceed all the composite substances from the Diad (molecule of two atoms) and further.

तत्रचकारणगुणप्रक्रमेणरूपाद्युत्पत्तिः ।

In these component substances, the qualities such as Color etc. are produced in accordance with the like qualities in the cause(component atoms).

८.५: १०७नचकार्यद्रव्यएवरूपाद्युत्पत्तिर्विनाशोवासम्भवतिसर्वावयवेष्वन्तर्बहिश्चवर्तमानस्याग्निनाव्याप्त्यभावादणुप्रवेशादपिचव्याप्तिर्नसम्भवतिकार्यद्रव्यविनाशादिति ॥

The destruction of the color etc, or their production, cannot take place in the composite substance itself; as (without disruption) the fire cannot pervade over the whole of the substance, over all of its component particles inside and out. Nor would the pervasion by fire be possible by its entering into the atoms; as this would mean the disruption, or destruction of the component substance.

NUMBER

८.६: १११.३-एकादिव्यवहारहेतुःसंख्या । सापुनरेकद्रव्याचानेकद्रव्याच । तत्रैकद्रव्यायाःसलिलादिपरमाणुरूपदीनामिवनित्यानित्यत्वनिष्पत्तयः। अनेकद्रव्यातुद्वित्वादिकापरार्धान्ता ।

८.६: १११तस्याःखल्वेकत्वेभ्योऽनेकविषयबुद्धिसहितेभ्योनिष्पत्तिरपेक्षाबुद्धिविनाशाद्विनाशैति। कथम् ।

८.६: १११यदाबोद्धुश्चक्षुषासमानासमानजातीययोर्द्रव्ययोःसन्निकर्षेसतितत्सम्युक्तसमवेतसमवेतैकत्वसामान्यज्ञानोत्पत्तावेकत्वसामान्यतस्सम्बन्धज्ञानेभ्यएकगुणयोरनेकविषयिण्येकाबुद्धिरुत्पद्यतेतदातामप्क्ष्यैकत्वाभ्याम्स्वाश्रययोर्द्वित्वमारम्भ्यतेततःपुनस्तस्मिन्द्वित्वसामान्यज्ञानमुत्पद्यतेतस्माद्द्वित्वसामान्यज्ञानादपेक्षाबुद्धेर्विनश्यत्ताद्वित्वसामान्यतत्सम्बन्धतज्ज्ञानेभ्योद्वित्वगुणबुद्धेरुत्पद्यमानतेत्येकःकालः ।

८.६: १११ततैदानीमपेक्षाबुद्धिविनाशाद्द्वित्वगुणस्यविनश्यत्ताद्वित्वगुणज्ञानम्द्वित्वसामान्यज्ञानस्यविनाशकारणम्द्वित्वगुणतज्ज्ञानसम्बन्धेभ्योद्वेद्रव्येइतिद्रव्यबुद्धेरुत्पद्यमानतेत्येकःकालः ।

८.६: १११तदनन्तरम्द्वेद्रव्येइतिद्रव्यज्ञानस्योत्पादःद्वित्वस्यविनाशःद्वित्वगुणबुद्धेर्विनश्यत्ताद्रव्यज्ञानात्संस्कारस्योत्पद्यमानतेत्येकःकालःतदनन्तरम्द्रव्यज्ञानाद्द्वित्वगुणबुद्धेर्विनाशोद्रव्यबुद्धेरपिसंस्कारात् ।

(pg111)Number forms the basis of such usages as one and the rest. It inheres in one and in many substances. The number inhering in one substance has its eternal and transient manifestations in the same manner as those of the colour &c. of the atom of water and the rest- The number inhering in many substances begins with ‘Two* and ends with ‘Pararadha
(IOO,000,000,000,O00,000,000), This number proceeds from many unities as accompanied by the ideas of more than one object, and is destroyed
by the disappearance of all distinctive notions
(of one object as distinct from another). To explain: when the eye of the person is in contact with two substances, be these either homogeneous or heterogeneous, then there arises a notion of unity subsisting in the quality of
singleness which exists in each of the objects that are in contact with the Eye; and then there appears the single idea of the two singlenesses subsisting in the two objects,—this idea proceeding from the notions of the genus ‘unity*
and its relationships (to the objects in question). Then with regard to this idea, these two singlenesses bring about the Duality of their substrates; and with reference to this Duality, there appears the generic idea of ‘Duality*.
This generic idea of 1Duality leads to the destruction of the distinctive notion (with regard to each of the two substances taken individually); and simultaneously with this destruction there appears the idea of the quality
of Duality, proceeding from the generic ‘duality’, its relationship, and its cognition, Then the disappearance of the distinctive notions (of each of the substances) leads to the destruction of the quality of Duality ; as the notion of the quality of duality is the cause of the destruction of the generic idea of duality and simultaneously with this destruction of the quality of duality there arises the idea of substances as two substances, and disappearance of duality which leads to the idea of duality as quality and simultaneously with this there arises this impression out of the cognition of the substance.  Then from the cognition of the substance there follows the destruction of the idea of duality as quality and that of the idea of substance also from the impression(left by the previous conceptions).

८.६: ११२एतेनत्रित्वाद्युत्पत्तिरपिव्याख्याता । एकत्वेभ्योऽनेकविषयबुद्धिसहितेभ्योनिष्पत्तिरपेक्षाबुद्धिविनाशाच्चविनाशैति । क्वचिच्चाश्रयविनाशादिति । कथम् ।

८.६: ११२यदैकत्वाधारावयवेकर्मोत्पद्यतेतदैवैकत्वसामान्यज्ञानमुत्पद्यतेकर्मणाचावयवान्तराद्विभागःक्रियतेअपेक्षाबुद्धेश्चोत्पत्तिः ।

८.६: ११२ततोयस्मिन्नेवकालेविभागात्सम्योगविनाशस्तस्मिन्नेवकालेद्वित्वमुत्पद्यतेसम्योगविनाशाद्द्रव्यविनाशःसामान्यबुद्धेश्चोत्पत्तिः ।

८.६: ११२ततोयस्मिन्नेवकालेसामान्यज्ञानादपेक्षाबुद्धेर्विनाशःतस्मिन्नेवकालेआश्रयविनाशाद्द्वित्वविनाशैतिशोभनमेतद्विधानम्बध्यघातकपक्षेसहानवस्थानलक्षणेतुविरोधेद्रव्यज्ञानानुत्पत्तिप्रसङ्गः । कथम् ।

८.६: ११२गुणबुद्धिसमकालमपेक्षाबुद्धिविनाशाद्द्वित्वविनाशेतदपेक्षस्यद्वेद्रव्येइतिद्रव्यज्ञानस्यानुत्पत्तिप्रसङ्गैति। लैङ्गिकवज्ज्ञानमात्रादितिचेतस्यान्मतम्यथाऽभूतम्भूतस्येत्यत्रलिङ्गाभावेऽपिज्ञानमात्रादनुमानम्तथागुणविनाशेऽपिगुणबुद्धिमात्राद्द्रव्यप्रत्ययःस्यादिति ।

८.६: ११२न। विशेष्यज्ञानत्वात् । नहिविशेष्यज्ञानम्सारूप्याद्विशेषणसम्बन्धमन्तरेणभवितुमर्हति । तथाचाहसूत्रकारःसमवायिनःश्वैत्याच्छ्वैत्यबुद्धेःश्वेतेबुद्धिस्तेकार्यकारणभूतेइति ।

८.६: ११३.१-नतुलैङ्गिकम्ज्ञानमभेदेनोत्पद्यतेतस्माद्विषमोऽयमुपन्यासःनआशूत्पत्तेःयथाशब्दवदाकाशमितिअत्रत्रीणिज्ञानान्याशूत्पद्यन्तेतथाद्वित्वादिज्ञनोत्पत्तावित्यदोषः ।

८.६: ११३बध्यघातकपक्षेऽपिसमानोदोषैतिचेत्स्यान्मतम्। ननुबध्यघातकपक्षेऽपितर्हिद्रव्यज्ञानानुत्पत्तिप्रसङ्गः । कथम् । द्वित्वसामान्यबुद्धिसमकालम्संस्कारादपेक्षाबुद्धिविनाशादिति। न ।

८.६: ११३समूहज्ञानस्यसंस्कारहेतुत्वात्समूहज्ञान्मेवसंस्कारकारणम्नालोचनज्ञानमित्यदोषः । ज्ञानयौगपद्यप्रसङ्गैतिचेत्स्यान्मतम्ननुज्ञानानाम्बध्यघातकविरोधेज्ञानयौगपद्यप्रसङ्गैति। न ।

८.६: ११३अविनश्यतोरवस्थानप्रतिषेधात् ।

८.६: ११३ज्ञानायौगप्द्यवचनेनज्ञानयोर्युगपदुत्पत्तिरविनश्यतोश्चयुगपदवस्थानम्प्रतिषिध्यतेनहिबध्यघातकविरोधेज्ञानयोर्युगपदुत्पत्तिर्विनश्यतोश्चयुगपदवस्थानमस्तीति ॥

(112) The same process would also apply to the case of the notions of three and the rest. As these are also the proceeds out of unities as accompanied by the idea of many substances and disappear on the disappearance of the distinctive conception of the object.

In certain cases these notions (dualities etc) are destroyed by the destruction of the substrates themselves. To explain-when a certain action has commenced in that particle which is the substratum of unity and there arises generic idea of unity, the said action serves to disjoin that particle from other particle whence there arises the distinctive idea (of each of the particles). Hence at every time that there is a destruction of conjunction by the said disjunction, there appears duality, and the destruction of Conjunction
leads to the destruction of the object {as a whole), and the appearance of the generic idea.

At the -Very time that the generic idea destroys the distinctive idea, it is only natural that there should be a destruction of Duality, on account of the destruction of its very substrate.

All this is quite compatible with the theory that whenever an idea appears it always destroys the idea that preceded it. In case however the incompatibility
between two ideas consisted merrily in the improbability of their coexistence,  there would be no appearance of the cognition of the Substance, Because the distinctive idea having been destroyed simultaneously with the idea of quality and leading to the destruction of Duality, there would be no possibility of any
such cognition of Substance as ‘two substances’.

DIMENSION

८.७: १३०.२०-परिमाणम्मानव्यवहारकारणम् । तच्चतुर्विधमणुमहद्दीर्घम्ह्रस्वम्चेति । तत्रमहद्द्विविधम्नित्यमनित्यम्च । नित्यमाकाशकालदिगात्मसुपरममहत्त्वमनित्यम्त्र्यणुकादावेव ।

Dimension is that which forms the basis of all measurement It is of four kinds : (1) Minute, (2) Large, {3} Long and (4) Short (vii-i- 8, 17)
The Large again is of two kinds : eternal and non-eternal* To the eternal kind belongs the highest extensiveness of the Akasha, Space, Time, and Self; while the non-eternal exists in the Triad and the rest . (vii-i-22 24, 25, 16)

८.७: १३०तथाचाण्वपिद्विविधम्नित्यमनित्यम्च। नित्यम्परमाणुमनस्सुतत्पारिमाण्डलुयम्। अनित्यम्द्व्यणुकएव । कुवलयामलकबिल्वादिषुमहत्स्वपितत्प्रकर्षभावाभावमपेक्ष्यभाक्तोऽणुत्वव्यवहारः ।

The Minute again is of two kinds—eternal and noneternal. The eternal is that in the Atom and in the Mind ; and this is what is known as ‘Parimandalya* (the atomic measure) . The noneternal is the Diad . (vii-1-11 13 17)

Though such things as the Lotus, the myrobolan fruit, the Bel and the like, are spoken of as minute and large, yet the idea of minuteness can be applied
to these only* indirectly (or figuratively), being based upon the existence in them of greater or less dimension as compared with something else.

८.७: १३१.२-दीर्घत्वह्रस्वत्वेचोत्पाद्येमहदणुत्वैकार्थसमवेते। समिदिक्षुवंशादिष्वंजसादीर्घेष्वपितत्प्रकर्षभावाभावमपेक्ष्यभाक्तोह्रस्वत्वव्यवहारः ।

Longness and Shortness cohere with such Largeness and Minuteness as are caused. In the case of such things as a piece of fuel, a sugar-cane and the bamboo, even though they are found to be distinctly long, yet they are figuratively spoken of as short in view of their greater or lesser length as compared with that of something else. ( vii-i-9, 10, 17)

८.७: १३१अनित्यम्चतुर्विधमपिसंख्यापरिमाणप्रचययोनि । तत्रेश्वरबुद्धिमपेक्ष्योत्पन्नापरमाणुद्व्यणुकेषुबहुत्वसंख्यातैरारब्धेकार्यद्रव्येत्र्यणुकादिलक्षणेरूपाद्युत्पत्तिसमकालम्महत्त्वम्दीर्घत्वम्चकरोति ।

Of the non-eternal Dimensions, all the four (the Long, the Short, the Large and the Small) are caused by (1) Number, (2) Dimension and (3) Aggregation,

(l) The plurality of number appears in the atoms and the diads, according to the will of God ; and when these atoms and diads bring about the effects in the shape of the triad and the like the said plurality creates in these a certain length and largeness, simultaneously with colour and the other qualities.

८.७: १३१द्विबहुभिर्महद्भिश्चारब्धेकार्यद्रव्येकारणमहत्त्वान्येवमहत्त्वमारभन्तेनबहुत्वम् । समानसंख्यैश्चारब्धेऽतिशयदर्शनात् ।

(2) In a case where the created object is caused by two large components, as also when it is caused by many large components, the largeness of the object is due to largeness of the component parts, and not to their plurality; as
even in a case -where the number of the components in two objects is the same, we find a difference in their magnitudes ( if there happens to a
difference in the volumes of the components of those objects).

८.७: १३१प्रचयतूलपिण्डयोर्वर्तमानःपिण्डारम्भकावयवप्रशिथिलसम्योगानपेक्षमाणैतरेतरपिण्डावयवसम्योगापेक्षोवाद्वितूलकेमहत्त्वमारभतेनबहुत्वमहत्त्वानि ।

(3.) As for Aggregation, we have it in the case where two balls of cotton are
rolled into a single ball,— where what the Conglomeration produces in this single double ball, is, not plurality and largeness, but largeness only, by means either of conjunctions of the loose particles composing the balls of cotton, or of the mutual conjunction of the particles of one ball with those of the other. We infer this from the fact that even in a case where the number, the largeness (or magnitude) and the dimension of the components of two objects are the same, there is yet a difference in the magnitudes of the objects themselves (ie in two objects where the conglomeration of particles is loose and closely compact.)

८.७: १३१समानसंख्यापलपरिमाणैरारब्धेऽतिशयदर्शनात्। द्वित्वसंख्याचाण्वोर्वर्तमानाद्व्यणुकेऽणुत्वमारभते । महत्त्ववत्त्र्यणुकादौकारणबहुत्वमहत्त्वसमानजातीयप्रचयेभ्योदीर्घत्वस्योपत्तिः ।

It is the duality of two atoms which produces the minuteness in the diad. In the triad, its length is produced, just like its largeness, by means of plurality, the
largeness and homogeneous conglomeration of its material came (the component molecules)* In the diad, shortness is produced, just like its
minuteness, through the duality of number.

८.७: १३१अणुत्ववद्द्व्यणुकेद्वित्वसंख्यातोह्रस्वत्वस्योत्पत्तिः । अथत्र्यणुकादिषुवर्तमानयोर्महत्त्वदीर्घत्वयोःपर्स्परतःकोविशेषःद्व्यणुकेषुचाणुत्वह्रस्वत्वयोरिति ।

Question : “What is the difference between largeness and length as belonging to triads, as also between minuteness and shortness belonging to diads.?*

८.७: १३१तत्रास्तिमहत्त्वदीर्घत्वयोःपरस्परतोविशेषह्,महत्सुदीर्घमानीयताम्दीर्घेषुचमहदानीयतामितिविशिष्टव्यवहारदर्शनादिति ।

Answer : There is a vast difference between the said largeness and length ; as is apparent from the fact that we find people, saying with regard to a large substance — “bring a long thing (and not this large one), and similarly with regard to the long thing—’bring the large thing ( and not this long one)’ —where a clear distinction is made between the two.

८.७: १३२.२-अणुत्वह्रस्वत्वयोस्तुपरस्परतोविशेषस्तद्दर्शिनाम्प्रत्यक्षैति। तच्चतुर्विधमपिपरिमाणमुत्पाद्यमाश्रयविनाशादेवविनश्यतीति ॥

As for the difference between minuteness and shortness, it is clearly perceptible to those ( yogis ) who are capable of directly perceiving them ( in the atom and the Diad} which are not perceptible to the ordinary man).

All these four kinds of Dimension are caused ; and as such, come to be destroyed on the destruction of their substratum.

ISOLATION/SEPARATENESS

८.८: १३८.५-पृथक्त्वमपोद्धारव्यवहारकारणम् । तत्पुनरेकद्रव्यमनेकद्रव्यम्च । तस्यतुनित्यानित्यत्वनिष्पत्तयःसंख्ययाव्याख्याताः । एतावांस्तुविशेषःेकत्वादिवदेकपृथक्त्वादिष्वपरसामान्याभावःसंख्ययातुविशिष्यतेतद्विशिष्टव्यवहारदर्शनादिति ॥

Isolation is the basis of all notions of separateness. It inheres in one as well as in many substances. Its eternal and non-eternal manifestations are in the same way as those of Number ; the only difference lies in this : that of Isolation, there are no such subdivisions as Individual Isolation and the like, as there is in
the case of ‘unity (of number) ; but Isolation is always qualified by number ; as we often come across notions of Isolation qualified by number. (vii-ii-2).

CONJUNCTION

८.९: १३९.१३-सम्योगःसम्युक्तप्रत्ययनिमित्तम् । सचद्रव्यगुणकर्महेतुः । द्रव्यारम्भेनिरपेक्षस्तथाभवतीतिसापेक्षेभ्योनिरपेक्षेभ्यश्चेतिवचनात्। गुणकर्मारम्भेतुसापेक्षःसम्युक्तसमवायादग्नेर्वैशेषिकमितिवचनात् ।

Conjunction forms the basis of the idea of two things being ‘joined together. It is the cause of Substances, Qualities and Actions, In the producing of Substances, it functions independently as is declared in the Sutra.—1 Sapekshebhyo nirapekshebhyashcha’.

In the producing of Qualities and Actions however, it is dependent upon other
things ; as declared in the sutra—‘Samyuktasamavayat agnervaisheshikam’ (X—ii—5 to 7 ; I i-27, 29, V—i—1 to 6, 10, 14, 17, V”—ii—1,5, 6, S, 15).

८.९: १३९अथकथंलक्षणःकतिविधश्चेति ।

Question What is the nature of Conjunction, and how many kinds of it are there?

अप्राप्तयोःप्राप्तिःसम्योगःसचत्रिविधःन्यतरकर्मजःुभयकर्मजःसम्योगजश्च। तत्रान्यतरकर्मजःक्रियावतानिष्क्रियस्य ।

Answer : Conjunction consists in the coming together of two things that were lying apart from one another. It is of three kinds ; (1) Brought about by the
action of one of the two things coming together. (2) brought about by the action of both, and (3) brought about by another Conjunction. That
of the first kind is possible only in the case of an active object coming in contact with an inactive one;

८.९: १३९यथास्थाणोःश्येनेन्नविभूनाम्चमूर्त्तैः । उभयकर्मजोविरुद्धदिक्क्रिययोःसन्निपातः । यथामल्लयोर्मेषायोर्वा।

eg. the contact of the pole with the kite alighting upon it; and that of material objects with the omnipresent substances. As an instance of Conjunction of the second kind, we have the collision of two things moving in from opposite directions and with contrary actions—eg the coming together of two Wrestlers, or of two fighting rams.

८.९: १३९सम्योगजस्तूत्पन्नमात्रस्यचिरोत्पन्नस्यवानिष्क्रियस्यकारणसम्योगिभिरकारणैःकारणाकारणसम्योगपूर्वकःकार्याकार्यगतःसम्योगः ।

Conjunction of the third kind we find it in case of an object that has just been produced, or that which has been in existence for a long time, coming in contact with its immaterial causes, which latter are in contact with the material cause,—this Conjunction being that of the effect with the cause, preceded ( and brought about) by the Conjunction of the material and immaterial causes.

८.९: १४०.२-सचैकस्माद्द्वाभ्याम्बहुभ्यश्चभवति । एकस्मात्तावत्तन्तुवीरणसम्योगात्द्वितन्तुकवीरणसम्योगः।

This Conjunction proceeds from one or two or many Conjunctions. As an instance of one born of one Conjunction, we have the Conjunction of the double thread with the Virana,, brought about by that of the single thread with the virana.

द्वाभ्याम्तन्त्वाकाशसम्योगाभ्यामेकोद्वितन्तुकाकाशसम्योगः। बहुभ्यश्चतन्त्तुरीसम्योगेभ्यएकःपटतुरीसम्योगः ।

The Conjunction born of two Conjunctions is that of the double thread with Akasha, produced by the two Conjunctions of the threads with the Akasha, As the Conjunction born of many Conjunctions is that of the cloth with the thread, produced by the Conjunctions of the several threads with the pata.

८.९: १४०एकस्माच्चद्वयोरुत्पत्तिः । कथम् । यदापार्थिवाप्ययोरण्वोःसम्योगेसत्यन्येनपार्थिवेनपार्थिवस्यान्येनाप्येनचाप्यस्ययुगपत्सम्योगौभवतस्तदाताभ्याम्सम्योगाभ्याम्पार्ह्तिवाप्येद्व्यणुकेयुगपदारभ्येते ।

A single Conjunction also, in certain cases, gives rise to two Conjunctions. How? Tell me.

When there is a contact of the atom of earth with that of water, and there comes about a contact of that earth-atom with another earth-atom, and also of that water-atom with another water-atomy then these two Conjunctions simultaneously bring about two diads—one of earth and another of water;

८.९: १४०ततोयस्मिन्कालेद्व्यणुकयोःकारणगुणपूर्वक्रमेणरूपाद्युत्पत्तिःतस्मिन्नेवकालेइतरेतरकारणाकारणगतात्सम्योगादितरेतरकायाकार्यगतौसम्योगौयुगपदुत्पद्येते। किम्कारणम् ।

and then, at the time that there appear, in the two diads, their respective color & c in accordance with those those residing in their cause, there appear simultaneously, the two Conjunctions inhering in the cause and effect, from out of the mutual Conjunction of their material and immaterial causes. (VII—Li—9.)

Question : What is the reason for all this ? ”

८.९: १४०कारणसायोगिनाह्यकारणेनकार्यमवश्यम्सम्युज्यतेइतिन्यायःतःपार्थिवम्द्व्यणुकम्कारणसम्योगिनाप्येनाणुनासम्बद्ध्यतेआप्यमपिद्व्यणुकम्कारण्सम्योगिनापार्थिवेनेति ।

Answer : Even with that which is not a cause, if it happens to be in contact with the cause, the effect becomes connected,,—such is the law ; And it is for this
reason that the Earth-Diad becomes connected with the Aqueous Diad in contact with the cause of the former,—and so also does the Aqueous diad
become connected with the Earth-diad.

८.९: १४०अथद्व्यणुकयोरितरेतरकारणाकारणसम्बद्धयोःकथम्परस्परतःसम्बन्धैति। तयोरपिसम्योगजाभ्याम्सम्योगाभ्याम्सम्बन्धैति। नास्त्यजःसम्योगोनित्यपरिमण्डलवत्पृथगनभिधानात्।

Question: “The two diads being connected with the each other’s cause and non-cause, how do they come to be related to each other ? **

Answer : Their relationship is due to the Contacts produced by Contacts, There is no Contact or Conjunction that is not born of a cause; as no such eternal unborn thing as Conjunction has been separately postulated like the parimandala.

८.९: १४०यथाचतुर्विधम्परिमाणमुत्पाद्यमुक्त्वाहनित्यम्परिमण्डलमित्येवमन्यतरकर्मजादिसम्योगमुत्पाद्यमुक्त्वापृथङ्नित्यम्ब्रूयान्नत्वेवमब्रवीत्तस्मान्नास्त्यजःसम्योगः ।

That is to say, having spoken of the four kinds of Dimension as ‘produced’ the author has added—the parimandala is eternal and so if he had
meant the same in regard to Conjunction, he must have spoken of as ‘produced by the action, of one or other of the things in contact and then he
should have mentioned the ‘ eternal Conjunction separately. This however he has not done ; and hence we conclude that there is no unborn, eternal Conjunction.

८.९: १४१.३-परमाणुभिराकाशादीनाम्प्रदेशवृत्तिरन्यतरकर्मजःसम्योगः। विभूनाम्तुपरस्परतःसम्योगोनास्तियुतसिद्ध्यभावात् ।

The Conjunction of atoms with Akash & c exists only in one portion of those latter; and is brought about by the action of one or the other. There is no mutual Conjunction among all-pervading things themselves; as they have no separate
existence ( apart from one another), ‘

८.९: १४१सापुनर्द्वयोरन्यतरस्यवापृथग्गतिमत्त्वम्पृथगाश्रयाश्रयित्वम्चेति । विनाशस्तुसर्वस्यसम्योगस्यैकार्थसमवेताद्विभागात्क्वचिदेस्रयविनाशादपि। कथम् ।

Separate existence consists in one or both members having separate motion or distinct receptacle. The destruction of all conjunction is brought about by Disjunction inhering in one of the members: and sometimes also by the destruction of the substratum.
Question ; “How?”

८.९: १४१यदातन्त्वोःसम्योगेसत्यन्यतरतन्त्वारम्भकेअंशौकर्मोत्पद्यतेतेनकर्मणाअंश्वन्ततराद्विभागःक्रियतेविभागाच्चतन्त्वारम्भकसम्योगविनाशःसम्योगविनाशात्तन्तुविनाशस्तद्विनाशेतदाश्रितस्यतन्त्वन्तरसम्योगस्यविनाशैति ॥

When two threads are in contact with each Other, if a certain action appear in any part of either thread, this action disjoins that part from the other part of the thread ; this disjunction destroys the contact (of the thread particles) that
went to make up the thread ; the destruction of this Conjunction destroys the thread ; and the destruction of the thread brings about the destruction of
the contact of the two threads which inhered in the thread destroyed.

DISJUNCTION

८.१०: १५१.४-विभागोविभक्तप्रत्ययनिमित्तम् । शब्दविभागहेतुश्च। प्राप्तिपूर्विकाऽप्राप्तिर्विभागः । सचत्रिविधः । अन्यतरकर्मजौभयकर्मजोविभागजश्चविभागैति ।

Disjunction is the basis of the idea of two things being disjoined. It consists in the separation of two things that have hitherto been in contact. It is of three kinds: (1) Produced by the action of any one of the two things

८.१०: १५१तत्रान्यतरकर्मजोभयकर्मजौसम्योगवत् । विभागजस्तुद्विविधःकारणविभागात्कारणाकारणविभागाच्च। तत्रकारणविभागात्तावत्कार्याविष्टेकारणेकर्मोत्पन्नम्यदातस्यावयवान्तराद्विभागम्करोतिनतदाकाशादिदेशात्यदात्वाकाशादिदेशाद्विभागम्करोतिनतदावयवान्तरादितिस्थितिः ।

(2) by the action of both, and (3) by another Disjunction. The first two are like the kinds of Conjunction mentioned before;

And that produced by another Disjunction is of two kinds ; as proceeding from the disjunction of causes and from that of the cause and the non-cause.

The former of these we find when there appears an action in the cause as possessed by the effect, then that action brings about the disjunction of that cause from its other parts, and from the place occupied by Akasha &c. ; and when it does bring about its disjunction from the place occupied by Akash etc then there is no disjunction from its other parts.

८.१०: १५१अतोऽवयवकर्मावयवान्तरादेवविभागमारभतेततोविभागाच्चद्रव्यारम्भकसम्योगविनाशःतस्मिन्विनष्टेकारणाभावात्कार्याभावैत्यवयविविनाशःतदाकारणयोर्वर्तमानोविभागःकार्यविनाशविशिष्टम्कालम्स्वतन्त्रम्वावयवमपेक्ष्यसक्रियस्यैवावयवस्यकार्यसम्युक्तादाकाशादिदेशाद्विभागमारभतेननिष्क्रियस्यकारणाभावादुत्तरसम्योगानुत्पत्तावनुपभोग्यत्वप्रसङ्गःनतुतदवयवकर्माकाशादिदेशाद्विभागम्करोतितदारम्भकालातीतत्वात्प्रदेशान्तरसम्योगम्तुकरोत्येवअकृतसम्योगस्यकर्मणःकालात्ययाभावादिति ।

Such being the case, the action of the part must be regarded as producing the disjunction from another part only. From this Disjunction follows the destruction of the Conjunction that serves to keep the substance intact And
on the destruction of this, the substance as a composite whole is destroyed, as the effect could not survive the destruction of the cause. Then the Disjunction present in the two causes brings about the disjunction of the active part, from that point of Akasha—which may be in contact with the effect,—with reference either to the time qualified by the aforesaid destruction of the effect or to the
part independently by itself. This Disjunction could never be that of a part that would be inactive ; as in the case of such a part there would be no cause for such disjunction; and further, no further Conjunction appearing after this, the
disjunction would become altogether purposeless. The said action of the part however does not bring about a Disjunction from the point of Akasha & c.;
as that action is past before the bringing about of any such disjunction. But that action does bring about the conjunction of another point of space; as no action ever becomes lost in time until it has produced some sort of a Conjunction.

८.१०: १५१कारणाकारणविभागादपिकथम् ।

Question: How can Disjunction proceed from the Disjunction of the cause and non -cause ?”

८.१०: १५२.१-यदाहस्तेकर्मोत्पन्नमवयवान्तराद्विभागमकुर्वदाकाशादिदेशेभ्योविभागानारभ्यप्रदेशान्तरेसम्योगानारभतेतदातेकारणाकारणविभागाःकर्मयाम्दिशम्प्रतिकार्यारम्भाभिमुखम्तामपेक्ष्यकार्याकार्यविभागानारभन्तेतदनन्तरम्कारणाकारणसम्योगाच्चकार्याकार्यसम्योगानिति ।

Answer : When an action takes place in the hand (as when the hand is waived) and without disjoining the hand from any other part of the body, it disjoins it from a particular point in Akasha and joins it to another point in it,—then
we have such Disjunctions of the cause and the non-cause as bring about the  disjunctions of the effect and the non-effect; with reference to that point in space towards which the action is prone to produce its effect. After this that same action produces, out of the conjunctions of the cause and the non-cause, the conjunctions of the effect and the non-effect And if after the Disjunction
of the cause there appear the disjunction of the effect, then after the Conjunction of the cause there would be the conjunction of the effect.

८.१०: १५२यदिकारणविभागानन्तरम्कार्यविभागोत्पत्तिःकारणसम्योगानन्तरम्कार्यसम्योगोत्पत्तिःनन्वेवमवयवावयविनोर्युतसिद्धिदोषप्रसङ्गःिति ।

Objection ; This would involve the absurdity of the whole and its parts having, existences apart from one another

न ।८.१०: १५२युतसिद्ध्यपरिज्ञानात्। सापुनर्द्वयोरन्यतरस्यवापृथग्गतिमत्त्वमियन्तुनित्यानामनित्यानाम्तुयुतेष्वाश्रयेषुसमवायोयुतसिद्धिरिति ।

Not so ; as apparently you do not understand what is meant by ‘separate existence.’ In the case of eternal things it only means ‘separate or distinct movement or action’; and in that of the transitory things, it means the ‘inherence or existence in distinct substrata.

८.१०: १५२त्वगिन्द्रियशरीरयोःपृथग्गतिमत्त्वम्नास्तियुतेष्वाश्रयेषुसमवायोस्तीतिपरस्परेणसम्योगःसिद्धः। अण्वाकाशयोस्त्वाश्रयान्तराभावेप्यन्यतरस्यपृथग्गतिमत्त्वात्सम्योगविभागौसिद्धौ ।

In the case of the Organ of Touch and the Body there is no distinct movement; but they are “inherent in distinct substrata ; and it is for this reason that the relationship between these two is that of Conjunction (and not of ‘Inherence* which would have to be admitted if ‘separate existence meant only ‘distinct motion’ as there would be absence of this in the case in question, and it is only this absence that is the necessary condition of Inherence).

In the case of the Atom and the Akasha however, even though they
have no other substrata (and as such the two would appear to bear the relationship of Inherence,) yet in as much as each of them is capable
of independent action or motion (there can be no Inherence) and Conjunctions and disjunctions between them become possible.

८.१०: १५२तन्तुपटयोरनित्ययोराश्रयान्तराभावात्परस्परतःसम्योगविभागाभावैति । दिगादीनाम्तुपृथग्गतिमत्त्वाभावादितिपरस्परेणसम्योगविभागाभावैति ।

In the case of the Yarn and the Cloth however, both of which are transient, in as much as they do not inhere in distinct substrata (and are not capable of separate action or motion), there is no possibility of Conjunction and Disjunction (and the relationship is that of Inherence).

८.१०: १५२विनाशस्तुसर्वस्यविभागस्यक्षणिकत्वादुत्तरसम्योगावधिसद्भावाद्क्षणिकैति ।

In as much as all Disjunction is momentary, and exists only till the next Conjunction, its destruction also is momentary.

८.१०: १५२नतुसम्योगविद्ययोरेवविभागस्तयोरेवसम्योगाद्विनाशोभवतिकस्मात्सम्युक्तप्रत्ययवद्विभक्तप्रत्ययानुवृत्त्यभावात्तस्मादुत्तरसम्योगावधिसद्भावात्क्षणिकैति ।

In the case of Conjunction we have found that it is destroyed by the disjunction of those very things that have been in conjunction ; such is not the case with Disjunction ; it is not destroyed only by the Conjunction of the two things disjoined; because the idea of two things being disjoined is not continuous like that of their being conjoined (ie the idea of Disjunction appears only at the moment of separation while that of Conjunction continues as long as the conjunction itself lasts,) Hence Disjunction is regarded as momentary only on account of its existence for being executed by the next Conjunction.

८.१०: १५३.३-क्वचिच्चाश्रयविनाशादेवविनश्यतीति । कथम् ।

In some cases Disjunction, is destroyed by the destruction of ‘its substratum. ‘How?’

८.१०: १५३यदाद्वितन्तुककारणावयवेअंशौकर्मोत्पन्नमंश्वन्तराद्विभागामारभतेतदैवतन्त्वन्तरेऽपिकर्मोत्पद्यतेविभागाच्चतन्त्वारम्भकसम्योगविनाशःतन्तुकर्मणातन्त्वन्तराद्विभागःक्रियतेइत्येकःकालः ।

When in a part of one of the yarns of a ‘duplicate yarn’ an action is produced it brings about its disjunction from another part of the same yarn
and at that very time an action is produced in the other yarn also. This Disjunction leads to its destruction of the cohesive Conjunction of the
substance and the action in the yam produces a Disjunction from the other yarn. This constitutes one moment of time.

८.१०: १५३ततोयस्मिन्नेवकालेविभागात्तन्तुसम्योगविनाशःतस्मिन्नेवकालेसम्योगविनाशात्तन्तुविनाशस्तस्मिन्विनष्टेतदाश्रितस्यतन्त्वन्तरविभागस्यविनाशैति। एवम्तर्ह्युत्तरविभागानुत्पत्तिप्रसङ्गः ।

Then, at the time that the Disjunction brings about the destruction of the Conjunction of the yarns, there also follows from that destruction of the Conjunction, the destruction of the yarn. And this being destroyed, there fallows the destruction of the Disjunction of the other yarn, which has the former yarn for its substratum.

८.१०: १५३कारणविभागाभावात्। ततःप्रदेशान्तरसम्योगवतिसम्योगाभावैत्यतोविरोधिगुणासम्भवात्कर्मणश्चिरकालावस्थायित्वम्नित्यद्रव्यसमवेतस्यचनित्यत्वमितिदोषः । कथम् ।

If such were the case then there would be  no chance of the coming about of any subsequent Disjunction ; as there would be no Disjunction ‘present that could serve as the cause of any subsequent disjunction. Hence, in as much as
there would be no conjunction in a thing in contact with another point in space the action (in the yarn) would continue for a long time, specially as no contrary quality (in the shape of another conjunction) would be appearing; and that action which would be inhering in an eternal substance would he eternal ; and all this could never be admissible. ‘How so?’

८.१०: १५३यदाप्यद्व्यणुकारम्भकपरमाणौकर्मोत्पन्नमण्वन्तराद्विभागम्करोति

तदैवाण्वन्तरेऽपिकर्मततोयस्मिन्नेवकालेविभागाद्द्रव्यारम्भकसम्योगविनाशः

तदैवाण्वन्तरकर्मणाद्व्यणुकाण्वोर्विभागःक्रियतेततोयस्मिन्नेवकालेविभागात्द्व्युअणुकाणुसम्योगस्यविनाशःतस्मिन्नेवकालेसम्योगविनाशात्द्व्यणुकस्यविनाशः

When an action appears in the atom of the Water-diad, and brings about its Disjunction from another atom—at that very time there appears an action in the other atom also; and hence at the time that the disjunction gives rise to the destruction of the cohesive conjunction of the substance, at that very time the action of the other atom brings about the disjunction of the atom from the diad; and then, at the time that Disjunction produces the disjunction of the conjunction of the Diad and the Atom,
at that very time from the destruction
of the Cimj unction follows the destruction of the
” [i did. And this being destroyed, the Disjunction
‘ of the JJin.d and ike atom resting therein is also
4 dest royed. And iken, there being no pass ib1Uty
“ of the appearance of any contrary quality;
41 there would be an eienialiiy of the action
11 inhering in the eternal substance (Atom )f

८.१०: १५४तस्मिन्विनष्टेतदाश्रितस्यद्व्यणुकाणुविभागस्यविनाशःततश्चविरोधिगुणासम्भवान्नित्यद्रव्यसमवेतकर्मणोनित्यत्वमिति ।

८.१०: १५४तन्त्वंश्वन्तरविभागाद्विभागैत्यदोषः । आश्रयविनाशात्तन्त्वोरेवविभागोविनष्टोनतन्त्वंश्वन्तरविभागैतिएतस्मादुत्तरोविभागोजायतेअङ्गुल्याकाशविभागाच्छरीराकाशविभागवत्तस्मिन्नेवकालेकर्मसम्योगम्कृत्वाविनश्यतीत्यदोषः ।

८.१०: १५४अथवाअंश्वन्तरविभागोत्पत्तिसमकालम्तस्मिन्नेवतन्तौकर्मोत्पद्यतेततोंश्वन्तरविभागात्तन्त्वारम्भकसम्योगविनाशःतन्तुकर्मणाचतन्त्वन्तराद्विभागःक्रियतेइत्येकःकालः ।

८.१०: १५४ततःसम्योगविनाशात्तन्तुविनाशःतद्विनाशाच्चतदाश्रितयोर्विभागकर्मणोर्युगपद्विनाशः । तन्तुवीरणयोर्वासम्योगेसतिद्रव्यानुत्पत्तौपूर्वोक्तेनविधानेनाश्रयविनाशसम्योगाभ्याम्तन्तुवीरणविभागविनाशैति ॥

८.११: १६४.३परत्वमपरत्वम्चपरापराभिधानप्रत्ययनिमित्तम् । तत्तुद्विविधम्दिक्कृतम्कालकृतम्च। तत्रदिक्कृतम्दिग्विशेषप्रत्यायकम् ।

८.११: १६४कालकृतम्चवयोभेदप्रत्यायकम्। तत्रदिक्कृतस्योत्पत्तिरभिधीयते । कथम् । एकस्याम्दिश्यवस्थितयोःपिण्डयोःसम्युक्तसम्योगबह्वल्पभावेसत्येकस्यद्रष्टुःसन्निकृष्टमवधिम्कृत्वाएतस्माद्विप्रकृष्टोऽयमितिपरत्वाधारेऽसन्निकृष्टाबुद्धिरुत्पद्यते ।

८.११: १६४ततस्तामपेक्ष्यपरेणदिक्प्रदेशेनसम्योगात्परत्वस्योत्पत्तिः। तथाविप्रकृष्टम्चावधिम्कृत्वाएतस्मात्सन्निकृष्टोयमित्यपरत्वाधारेइतरस्मिन्सन्निकृष्टाबुद्धिरुत्पद्यते ।

८.११: १६४ततस्तामपेक्ष्यापरेणदिक्प्रदेशेनसम्योगादपरत्वस्योत्पत्तिः । कालकृतयोरपिकथम् ।

८.११: १६४वर्तमानकालयोरनियतदिग्देशसम्युक्तयोर्युवस्थविरयोरूढश्मश्रुकार्कश्यबलिपलितादिसान्निध्येसत्येकस्यद्रष्टुर्युवानमवधिम्कृत्वास्थिविरेविप्रकृष्टाबुद्धिरुत्पद्यते ।

८.११: १६४ततस्तामपेक्ष्यपरेणकालप्रदेशेनसम्योगात्परत्वस्योत्पत्तिः। स्थविरम्चावधिम्कृत्वायूनिसन्निकृष्टाबुद्धिरुत्पद्यते । ततस्तामपेक्ष्यापरेणकालप्रदेशेनसम्योगादपरत्वस्योत्पत्तिरिति ।

८.११: १६४विनाशस्त्वपेक्षाबुद्धिसम्योगद्रव्यविनाशात्। अपेक्षाबुद्धिविनाशात्तावदुत्पन्नेपरत्वेयस्मिन्कालेसामान्यबुद्धिरुत्पन्नाभवतिततोऽपेक्षाबुद्धेर्विनश्यत्तासामान्यज्ञानतत्सम्बन्धेभ्यःपरत्वगुणबुद्धेरुत्पद्यमानतेत्येकःकालः ।

८.११: १६५.४ततोऽपेक्षाबुद्धेर्विनाशोगुणबुद्धेश्चोत्पत्तिःततोऽपेक्षाबुद्धिविनाशाद्गुणस्यविनश्यत्तागुणज्ञानतत्सम्बन्धेभ्योद्रव्यबुद्धेरुत्पद्यमानतेत्येकःकालः । ततोद्रव्यबुद्धेरुत्पत्तिर्गुणस्यविनाशैति ।

८.११: १६५सम्योगविनाशादपिकथम्। अपेक्षाबुद्धिसमकालमेवपरत्वाधारेकर्मोत्पद्यतेतेनकर्मणादिक्पिण्डविभागःक्रियतेअपेक्षाबुद्धितःपरत्वस्योत्पत्तिरित्येकःकालः ।

८.११: १६५ततःसामान्यबुद्धिएरुत्पत्तिःदिक्पिण्डसम्योगस्यचविनाशःततोयस्मिन्कालेगुणबुद्धिरुत्पद्यतेतस्मिन्नेवकालेदिक्पिण्डसम्योगविनाशाद्गुणस्यविनाशः। द्रव्यविनाशादपिकथम् ।

८.११: १६५परत्वाधारावयवेकर्मोत्पन्नम्यस्मिन्नेवकालेऽवयवान्तराद्विभागम्करोतितस्मिन्नेवकालेऽपेक्षाबुद्धिरुत्पद्यतेततोविभागाद्यस्मिन्नेवकालेसम्योगविनाशःतस्मिन्नेवकालेपरत्वमुत्पद्यतेततःसम्योगविनाशाद्द्रव्यविनाशःतद्विनाशाच्चतदाश्रितस्यगुणस्यविनाशः ।

८.११: १६५द्रव्यापेक्षाबुद्धोर्युगपद्विनाशादपिकथम् । यदापरत्वाधारावयवेकर्मोत्पद्यतेतदैवापेक्षाबुद्धिरुत्पद्यतेकर्मणाचावयवान्तराद्विभागःक्रियतेपरत्वस्योत्पत्तिरित्येकःकालः ।

८.११: १६६.१ततोयस्मिन्नेवकालेऽवयवविभागाद्द्रव्यारम्भकसम्योगविनाशस्तस्मिन्नेवकालेसामान्यबुद्धिरुत्पद्यतेतदनन्तरम्सम्योगविनाशाद्द्रव्यविनाशःसामान्यबुद्धेश्चापेक्षाबुद्धिविनाशैत्येकःकालः ।

८.११: १६६ततोद्रव्यापेक्षाबुद्धोर्विनाशात्परत्वस्यविनाशः। द्रव्यसम्योगविनाशादपिकथम् ।

८.११: १६६यदापरत्वाधारावयवेकर्मोत्पन्नमवयवान्तराद्विभागम्करोतितस्मिन्नेवकालेपिण्डकर्मापेक्षाबुद्धोर्युगपदुत्पत्तिःततोयस्मिन्नेवकालेपरत्वस्योत्पत्तिस्तस्मिन्नेवकालेविभागाद्द्रव्यारम्भकसम्योगविनाशःपिण्डकर्मणादिक्पिण्डस्यचविभागःक्रियतेइत्येकःकालः ।

८.११: १६६ततोयस्मिन्नेवकालेसामान्यबुद्धिरुत्पद्यतेतस्मिन्नेवकालेद्रव्यारम्भकसम्योगविनाशात्पिण्डविनाशःपिण्डविनाशाच्चपिण्डसम्योगविनाशःततोगुणबुद्धिसमकालम्पिण्डदिक्पिण्डसम्योगविनाशात्परत्वस्यविनाशः ।

८.११: १६६सम्योगापेक्षाबुद्धोर्युगपद्विनाशादपिकथम् । यदापरत्वमुत्पद्यतेतदापरत्वाधारेकर्मततोयस्मिन्नेवकालेपरत्वसामान्यबुद्धिरुत्पद्यतेतस्मिन्नेवकालेपिण्डकर्मणादिक्पिण्डविभागःक्रियतेततःसामान्यबुद्धितोऽपेक्षाबुद्धिविनाशोविभागाच्चदिक्पिण्डसम्योगविनाशैत्येकःकालः ।

८.११: १६६ततःसम्योगापेक्षाबुद्धिविनाशात्परत्वस्यविनाशः ।

८.११: १६७.१त्रयाणाम्समवाय्यसमवायिनिमित्तकारणानाम्युगपद्विनाशादपिकथम् । यदापेक्षाबुद्धिरुत्पद्यतेतदापिण्डावयवेकर्मततोयस्मिन्नेवकालेकर्मणावयवान्तराद्विभागःक्रियतेऽपेक्षाबुद्धेःपरत्वस्यचोत्पत्तिस्तस्मिन्नेवकालेपिण्डेऽपिकर्मततोऽवयवविभागात्पिण्डारम्भकसम्योगविनाशःपिण्डकर्मणाचदिक्पिण्डविभागःक्रियतेसामान्यबुद्धेश्चोत्पत्तिरित्येकःकालः ।

८.११: १६७ततःसम्योगविनाशात्पिण्डविनाशःविभागाच्चदिक्पिण्डसम्योगविनाशःसामान्यज्ञानादपेक्षाबुद्धेर्विनाशैत्येतत्सर्वम्युगपत्त्रयाणाम्समवाय्यसमवायिनिमित्तकारणानाम्विनाशात्परत्वस्यविनाशैति ॥

८.१२: १७१.१६बुद्धिरुपलब्धिर्ज्ञानम्प्रत्ययैतिपर्यायाः ॥

८.१२: १७२.१३साचानेकप्रकारार्थानन्त्यात्प्रत्यर्थनियतत्वाच्च ॥

८.१२: १७२.१९तस्याःसत्यप्यनेकविधत्वेसमासतोद्वेविधेविद्याचाविद्याचेति । तत्राविद्याचतुर्विधासंशयविपर्ययानध्यवसायस्वप्नलक्षणा ॥

८.१२.१.१: १७४.२०संशयस्तावत्प्रसिद्धानेकविशेषयोःसादृश्यमात्रदर्शनादुभयविशेषानुस्मरणादधर्माच्चकिंस्विदित्युभयावलम्बीविमर्षःसंशयः ।

८.१२.१.१: १७४सचद्विविधःन्तर्बहिश्च । अन्तस्तावतादेशिकस्यसम्यङ्मिथ्याचोद्दिश्यपुनरादिशतस्त्रिषुकालेषुसंशयोभवतिकिन्नुसम्यङ्मिथ्यावेति ।

८.१२.१.१: १७४बहिर्द्विविधःप्रत्यक्षविषयेचाप्रत्यक्षविषयेच ।

८.१२.१.१: १७५.१तत्राप्रत्यक्षविषयेतावत्साधारणलिङ्गदर्शनादुभयविशेषानुस्मरणादधर्माच्चसंशयोभवति । यथाऽटव्याम्विषाणमात्रदर्शनाद्गौर्गवयोवेति ।

८.१२.१.१: १७५प्रत्यक्षाविषयेऽपिस्थाणुपुरुषयोरूर्ध्वतामात्रसादूश्यदर्शनात्वक्रादिविशेषानुपलब्धितःस्थाणुत्वादिसामान्यविशेषानभिव्यक्तावुभयविशेषानुस्मरणादुभयत्राकृष्यमाणस्यात्मनःप्रत्ययोदोलायतेकिम्नुखल्वयम्स्थाणुःस्यात्पुरुषोवेति ॥

८.१२.१.२: १७७.१०विपर्ययोपिप्रत्यक्षानुमानविषयएवभवति ।

८.१२.१.२: १७७प्रत्यक्षविषयेतावत्प्रसिद्धानेकविशेषयोःपित्तकफानिलोपहतेन्द्रियस्यायथार्थालोचनातसन्निहितविषयज्ञानजसंस्कारापेक्षादात्ममनसोःसम्योगादधर्माच्चातस्मिंस्तदितिप्रत्ययोविपर्ययः ।

८.१२.१.२: १७७यथागव्येवाश्वैति। असत्यपिप्रत्यक्षेप्रत्यक्षाभिमानोभवतियथाव्यपगतघनपटलमचलजलनिधिसदूशम्बरमंजनचूर्णपुंजश्याअम्शार्वरम्तमैति ।

८.१२.१.२: १७७अनुमानविषयेऽपिबाष्पादिभिर्धूमाभिमतैर्वह्यनुमाणम्गवयविषाणदर्शनाच्चगौरिति ।

८.१२.१.२: १७७त्रयीदर्शनविपरीतेषुशाक्यादिदर्शनेष्विदम्श्रेयैतिमिथ्याप्रत्ययःविपर्ययःशरीरेन्द्रियमनस्स्वात्माभिमानःकृतकेषुनित्यत्वदर्शनम्कारणवैकल्येकार्योत्पत्तिज्ञानम्हितमुपदिशत्स्वहितमितिज्ञानमहितमुपदिशत्सुहितमितिज्ञानम् ॥

८.१२.१.३: १८२.१अनध्यवसायोपिप्रत्यक्षानुमानविषयएवसंजायते । तत्रप्रत्यक्षविषयेतावत्प्रसिद्धार्थेष्वप्रसिद्धार्येषुवाव्यासङ्गादर्ह्तित्वाद्वाकिमित्यालोचनमात्रमनध्यवसायः ।

८.१२.१.३: १८२यथावाहीकस्यपनसादिष्वनध्यवसायोभवति। तत्रसत्ताद्रव्यत्वपृथ्वीत्ववृक्षत्वरूपवत्त्वादिशाखाद्यपेक्षोऽध्यवसायोभवति ।

८.१२.१.३: १८२पनसत्वमपिपनसेष्वनुवृत्तमांरादिभ्योव्यावृत्तम्प्रत्यक्षमेवकेवलम्तूपदेशाभावाद्विशेषसंज्ञाप्रतिपत्तिर्नभवति ।

८.१२.१.३: १८२अनुमानविषयेऽपिनारिकेलद्वीपवासिनःसास्नामात्रदर्शनात्कोनुखल्वयम्प्राणीस्यादित्यनध्यवसायोभवति ॥

८.१२.१.४: १८३.१३उपरतेन्द्रियग्रामस्यप्रलीनमनस्कस्येन्द्रियद्वारेणैवयदनुभवनम्मानसम्तत्स्वप्नज्ञानम्। कथम् ।

८.१२.१.४: १८३यदाबुद्धिपूर्वादात्मनःशरीरव्यापारादहनिखिन्नानाम्प्राणिनाम्निशिविश्रमार्थमाहारपरिणामार्थम्वादृष्टकारितप्रयत्नापेक्षादात्मान्तह्करणसम्बन्धान्मनसिक्रियाप्रबन्धादन्तर्हृदयेनिरिन्द्रियेआत्मप्रदेशेनिश्चलम्मनस्तिष्ठतितदाप्रलीनमनस्कैत्याख्यायते

८.१२.१.४: १८३प्रलीनेचतस्मिन्नुपरतेन्द्रियग्रामोभवतितस्यामवस्थायाम्प्रबन्धेनप्राणापानसन्तानप्रवृत्तावात्ममनह्सम्योगविशेषात्स्वापाख्यात्संस्काराच्चेन्द्रियद्वारेणैवासत्सुविषयेषुप्रत्यक्षाकारम्स्वप्नज्ञानमुत्पद्यते ।

८.१२.१.४: १८४.१तत्तुत्रिविधम्। संस्कारपाटवाद्धातुदोषाददृष्टाच्च ।

८.१२.१.४: १८४तत्रसंस्कारपाटवात्तावत्कामीक्रुधोवायदायमर्थमादूतश्चिन्तयन्स्वपितितदासैवचिन्तासन्ततिःप्रत्यक्षाकारासंजायते ।

८.१२.१.४: १८४धातुदोषाद्वातप्रकृतिस्तद्दूषितोवाआकाशगमनादीन्पश्यति । पित्तप्रकृतिःपित्तदूषितोवाग्निप्रवेशकनकपर्वतादीन्पश्यति ।

८.१२.१.४: १८४श्लेष्मप्रकृतिःश्लेष्मदूषितोवासरित्समुद्रप्रतरणहिमपर्वतादीन्पश्यति।

८.१२.१.४: १८४यत्स्वयमनुभूतेष्वननुभूतेषुवाप्रसिद्धार्थेष्वप्रसिद्धार्थेषुवायच्छुभावेदकम्गजारोहणच्छत्त्रलाभादितत्सर्वम्सांस्काराधर्माभ्याम्भवतिविपरीतम्चतैलाभ्यंजनखरोष्टारोहणादितत्सर्वमधर्मसंस्काराभ्याम्भवति ।

८.१२.१.४: १८४अत्यन्ताप्रसिद्धार्थेष्वदृष्टादेवेति ।

८.१२.१.४: १८४स्वप्नान्तिकम्यद्यप्युपरतेन्द्रियग्रामस्यभवतितथाप्यतीतस्यज्ञानप्रबन्धस्यप्रत्यवेक्षणात्स्मृतिरेवेतिभवत्येषाचतुरिविधाऽविद्येति ॥

८.१२.२: १८६.६विद्यापिचतुर्विधा । प्रत्यक्षलैङ्गिकस्मृत्यार्षलक्षणा ॥

८.१२.२.१: १८६.१२तत्राक्षमक्षम्प्रतीत्योत्पद्यतेप्रतक्षम् [.५: प्रतीत्ययदुत्पद्यतेतत्प्रत्यक्षम् ] ।

८.१२.२.१: १८६अक्षाणीन्द्रियाणिघ्राणरसनचक्षुस्त्वक्छ्रोत्रमनांसिषट्। तद्धिद्रव्यादिषुपदार्थेषूत्पद्यते ।

८.१२.२.१: १८६द्रव्येतावद्द्विविधेमहत्यनेकद्रव्यवत्त्वोद्भूतरूपप्रकाशचतुष्टयसन्निकर्षाद्धर्मादिसामग्र्येचस्वरूपालोचनमात्रम् ।

८.१२.२.१: १८६सामान्यविशेषद्रव्यगुणकर्मविशेषणापेक्षादात्ममनःसन्निकर्षात्प्रत्यक्षमुत्पद्यतेसद्द्रव्यम्पृथिवीविषाणीशुक्लोगौर्गच्छतीति ।

८.१२.२.१: १८६रूपरसगन्धस्पर्शेष्वनेकद्रव्यसमवायात्स्वगतविशेषात्स्वाश्रयसन्निकर्षान्नियतेन्द्रियनिमित्तमुत्पद्यते । तेनैवोपलब्धिः ।

संख्यापरिमाणपृथक्त्वसम्योगविभागपरत्वापरत्वस्नेहद्रवत्ववेगकर्मणाम्प्रत्यक्षद्रव्यसमवायाच्चक्षुःस्पर्शनाभ्याम्ग्रहणम् ।

८.१२.२.१: १८७बुद्धिसुखदुह्खेच्छाद्वेषप्रयत्नानाम्द्वयोरात्ममनसोःसम्योगादुपलब्धिः। भावद्रव्यत्वगुणत्वकर्मत्वादीनामुपलभ्याधारसमवेतानामाश्रयग्राहकैरिन्द्रियैर्ग्रहणमित्येतदस्मदादीनाम्प्रत्यक्षम् ।

८.१२.२.१: १८७अस्मद्विशिष्टानाम्तुयोगिनाम्युक्तानाम्योगजधर्मानुगृहीतेनमनसास्वात्मान्तराकाशदिक्कालपरमणुवायुमनसस्सुतत्समवेतगुणकर्मसामान्यविशेषेषुसमवायेचावितथम्स्वरूपदर्शनमुत्पद्यते ।

८.१२.२.१: १८७वियुक्तानाम्पुनश्चतुष्टयसन्निकर्षाद्योगजधर्मानुग्रहसामर्थयात्सूक्ष्मव्यवहितविप्रकृष्टेषुप्रत्यक्षमुत्पद्यते ।

८.१२.२.१: १८७तत्रसामान्यविशेषेषुस्वरूपालोचनमात्रम्प्रत्यक्षम्प्रमाणम्प्रमेयाद्रव्यादयःपदार्थाःप्रमानात्माप्रमितिर्द्रव्यादिविषयम्ज्ञानम् ।

८.१२.२.१: १८७सामान्यविशेषज्ञानोत्पत्तावविभक्तमालोचनमात्रम्प्रत्यक्षम्प्रमाणमस्मिन्नान्यत्प्रमाणान्तरमस्तिअफलरूपत्वात् ।

८.१२.२.१: १८७अथवासर्वेषुपदार्थेषुचतुष्टयसन्निकर्षादवितथमव्यपदेश्यम्यज्ज्ञानमुत्पद्यतेतत्प्रत्यक्षम्प्रमाणम्प्रमेयाद्रव्यादयःपदार्थाःप्रमातात्माप्रमितिर्गुणदोषमाध्यस्थ्यदर्शनमिति ॥

८.१२.२.२: २००.४लिङ्गदर्शनात्संजायमानम्लैङ्गिकम् ॥

८.१२.२.२: २००.१८लिङ्गम्पुनः

८.१२.२.२: २००यदनुमेयेनसम्बद्धम्प्रसिद्धम्चतदन्विते ।

८.१२.२.२: २००तदभावेचनास्त्येवतल्लिङ्गमनुमापकम् ॥

८.१२.२.२: २००विपरीतमतोयत्स्यादेकेनद्वितयेनवा ।

८.१२.२.२: २००विरुद्धासिद्धसन्दिग्धमलिङ्गम्काश्यपोऽब्रवीत् ॥

८.१२.२.२: २०१.१८यदनुमेयेनार्थेनदेशविशेषेकालविशेषेवासहचरितमनुमेयधर्मान्वितेचान्यत्रसर्वस्मिन्नेकदेशेवाप्रसिद्धमनुमेयविपरीतेचसर्वस्मिन्प्रमाणतोऽसदेवतदप्रसिद्धार्थस्यानुमापकम्लिङ्गम्भवतीति ॥

८.१२.२.२: २०५.१०विधिस्तुयत्रधूमस्तत्राग्निरग्न्यभावेधूमोऽपिनभवतीति। एवम्प्रसिद्धसमयस्यासन्दिग्धधूमदर्शनात्साहचर्यानुस्मरणात्तदनन्तरमग्न्यध्यवसायोभवतीति ।

८.१२.२.२: २०५एवम्सर्वत्रदेशकालाविनाभूतमितरस्यलिङ्गम्। शास्त्रेकार्यादिग्रहणम्निदर्शनार्थम्कृतम्नावधारणार्थम्कस्माद्यूतिरेकदर्शनात् ।

८.१२.२.२: २०५तद्यथाअध्वर्युरोंश्रावयन्व्यवहितस्यहोतुर्लिङ्गम्चन्द्रोदयःसमुद्रवृद्धेःकुमुदविकाशस्यचशरदिजलप्रसादोऽगस्त्योदयस्येति ।

८.१२.२.२: २०५एवमादितत्सर्वमस्येदमितिसम्बन्धमात्रवचनात्सिद्धम्। तत्तुद्विविधम् । दृष्टम्सामान्यतोदृष्टम्च ।

८.१२.२.२: २०५तत्रदृष्टम्प्रसिद्धसाध्ययोरत्यन्तजात्यभेदेऽनुमानम्। यथागव्येवसास्नामात्रमुपलभ्यदेशान्तरेऽपिसास्नामात्रदर्शनाद्गविप्रतिपत्तिः ।

८.१२.२.२: २०६.१प्रसिद्धसाध्ययोरत्यन्तजातिभेदेलिङ्गानुमेयधर्मसामान्यानुवृत्तितोऽनुमानम्सामान्यतोदृष्टम् ।

८.१२.२.२: २०६यथाकर्षकवणिग्राजपुरुषाणाम्चप्रवृत्तेःफलवत्त्वमुपलभ्यवर्णाश्रमिणामपिदृष्टम्प्रयोजनमनुद्दिश्यप्रवर्तमानानाम्फलानुमानमिति ।

८.१२.२.२: २०६तत्रलिङ्गदर्शनम्प्रमाणम्प्रमितिरग्निज्ञानम्। अथवाग्निज्ञानमेवप्रमाणम्प्रमितिरग्नौगुणदोषमाध्यस्थ्यदर्शनमित्येतत्स्वनिश्चितार्थमनुमानम् ।

८.१२.२.२.आ॒ २१३.१२शब्दादीनामप्यनुमानेऽन्तर्भावःसमानविधित्वात् ।

८.१२.२.२.आ॒ २१३यथाप्रसिद्धसमयस्यासन्दिग्धलिङ्गदर्शनप्रसिद्ध्यनुस्मरणाभ्यामतीन्द्रियेऽर्थेभवत्यनुमानमेवम्शब्दादिभ्योऽपीति ।

८.१२.२.२.आ॒ २१३श्रुतिस्मृतिलक्षणोऽप्याम्नायोवक्तृप्रामाण्यापेक्षःतद्वचनादाम्नायप्रामाण्यम्लिङ्गाच्चानित्योबुद्धिपूर्वावाक्यकृतिर्वेदेबुद्धिपूर्वोददातिरित्युक्तत्वात् ॥

८.१२.२.२.आ॒ २२०.१०प्रसिद्धाभिनयस्यचेष्टयाप्रतिपत्तिदर्शनात्तदप्यनुमानमेव ॥

८.१२.२.२.आ॒ २२०.१७आप्तेनाप्रसिद्धस्यगवयस्यगवागवयप्रतिपादनादुपमानमाप्तवचनमेव ॥

८.१२.२.२.आ॒ २२३.१दर्शनार्थादर्थापत्तिर्विरोध्येवश्रवणादनुमितानुमानम् ॥

८.१२.२.२.आ॒ २२५.१०सम्भवोऽप्यविनाभावित्वादनुमानमेव ॥

८.१२.२.२.आ॒ २२५.१४अभावोऽप्यनुमानमेवयथोत्पन्नम्कार्यम्कारणसद्भावेलिङ्गम्। एवमनुत्पन्नम्कार्यम्कारणासद्भावेलिङ्गम् ॥

८.१२.२.२.आ॒ २३०.२४तथैवैतिह्यमप्यवितथमाप्तोपदेशएवेति ॥

८.१२.२.२.B॒ २३१.३पञ्चावयवेनवाक्येनस्वनिश्चितार्थप्रतिपादनाम्परार्थानुमानम् । पञ्चावयवेनैववाक्येनसंशयितविपर्यस्ताव्युत्पन्नानाम्परेषाम्स्वनिश्चितार्थप्रतिपादनम्परार्थानुमानम्विज्ञेयम् ॥

८.१२.२.२.B॒ २३३.२४अवयवाःपुनःप्रतिज्ञापदेशनिदर्शनानुसन्धानप्रत्याम्नायाः ।

८.१२.२.२B१: २३३.२५तत्रानुमेयोद्देशोऽविरोधीप्रतिज्ञा ।

८.१२.२.२B१: २३४.१प्रतिपिपादयिषितधर्मविशिष्टस्यधर्मिणोपदेशविषयमापादयितुमुद्देशमात्रम्प्रतिज्ञा। यथाद्रव्यम्वायुरिति ।

८.१२.२.२B१: २३४अविरोधिग्रहणात्प्रत्यक्षानुमानाभ्युपगतस्वशास्त्रस्ववचनविरोधिनोनिरस्ताभवन्ति ।

८.१२.२.२B१: २३४यथाऽनुष्णोऽग्निरितिप्रत्यक्षविरोधीघनमम्बरमित्यनुमानविरोधीब्राह्मणेनसुरापेयेत्यागमविरोधीवैशेषिकस्यसत्कार्यमितिब्रुवतःस्वशास्त्रविरोधीनशब्दोऽर्थप्रत्यायकैतिस्ववचनविरोधी ॥

८.१२.२.२B२: २३७.१६लिङ्गवचनमपदेशः । यदनुमेयेनसहचरितम्तत्समानजातीयेसर्वत्रसामान्येनप्रसिद्धम्तद्विपरीतेचसर्वस्मिन्नसदेवतल्लिङ्गमुक्तम्तस्यवचनमपदेशः ।

८.१२.२.२B२: २३७यथाक्रियावत्त्वाद्गुणवत्त्वाच्चतथाचतदनुमेयेऽस्तितत्समानजातीयेचसर्वस्मिन्गुणवत्त्वमसार्वस्मिन्क्रियावत्त्वम् ।

८.१२.२.२B२: २३७उभयमप्येतदद्रव्येनास्त्येवतस्मात्तस्यवचनमपदेशैतिसिद्धम् ॥

८.१२.२.२B२: २३८.९एतेनासिद्धविरुद्धसन्दिग्धानध्यवसितवचनानामनपदेशत्वमुक्तम्भवति । तत्रासिद्धश्चतुर्विधः। उभयासिद्धोऽन्यतरासिद्धःतद्भावासिद्धोऽनुमेयासिद्धश्चेति ।

८.१२.२.२B२: २३८तत्रोभयासिद्धःुभयोर्वादिप्रतिवादिनोरसिद्धःयथाऽनित्यःशब्दःसावयवत्वादिति ।

८.१२.२.२B२: २३८अन्यतरासिद्धःयथाऽनित्यःशब्दःकार्यत्वादिति । तद्भावासिद्धोयथाधूमभावेनाग्न्यधिगतौकर्तव्यायामुपन्यस्यमानोवाष्पेधूमभावेनासिद्धैति ।

८.१२.२.२B२: २३८अनुमेयासिद्धोयथापार्थिवम्द्रव्यम्तमःकृष्णरूपवत्त्वादिति। योह्यनुमेयेऽविद्यमानोऽपितत्समानजातीयेसर्वस्मिन्नास्तितद्विपरीतेचास्तिसविपरीतसाधनाद्विरुद्धःयथायस्माद्विषाणीतस्मादश्वैति ।

८.१२.२.२B२: २३८यस्तुसन्ननुमेयेतत्समानासमानजातीययोःसाधारणःसन्नेवससन्देहजनकत्वात्सन्दिग्धःयथायस्माद्विषाणीतस्माद्गौरिति। एकस्मिंश्चद्वयोर्हेत्वोर्यथोक्तलक्षणयोर्विरुद्धयोःसन्निपातेसतिसंशयदर्शनादयमन्यःसन्दिग्धैतिकेचित् ।

८.१२.२.२B२: २३९यथामूर्तत्वामूर्तत्वम्प्रतिमनसःक्रियावत्त्वास्पर्शवत्त्वयोरिति ।

८.१२.२.२B२: २३९नन्वयमसाधारणएवाचाक्षुषत्वप्रत्यक्षत्ववत्संहतयोरन्यतरपक्षासम्भवात्ततश्चानध्यवसितैत्वक्ष्यामः ।

८.१२.२.२B२: २३९ननुशास्त्रेतत्रतत्रोभयथादर्शनम्संशयकारणमपदिश्यतैतिनसंशयोविषयद्वैतदर्शनात् ।

८.१२.२.२B२: २३९संशयोत्पत्तौविषयद्वैतदर्शनम्कारणम्तुल्यबलत्वेचतयोःपरस्परविरोधान्निर्णयानुत्पादकत्वम्स्यान्नतुसंशयहेतुत्वम्नचतयोस्तुल्यबलवत्त्वमस्तिअन्यतरस्यानुमेयोद्देशस्यागमबाधितत्वादयम्तुविरुद्धभेदएव ।

८.१२.२.२B२: २३९यश्चानुमेयेविद्यमानस्तत्समानासमानजातीययोरसन्नेवसोऽन्यतरासिद्धोऽनध्यवसायहेतुत्वादनध्यवसितःयथासत्कार्यमुत्पत्तेरिति ।

८.१२.२.२B२: २३९अयमप्रसिद्धोऽनपदेशैतिवचनादवरुद्धः ।

८.१२.२.२B२: २३९ननुचायम्विशेषःसंशयहेतुरभिहितःशास्त्रेतुल्यजातीयेष्वर्थान्तरभूतेषुविशेषस्योभयथादृष्टत्वादितिनान्यार्थत्वाच्छब्देविशेषदर्शनात् ।

८.१२.२.२B२: २३९संशयानुत्पत्तिरित्युक्तेनायम्द्रव्यादीनामन्यतमस्यविशेषःस्याच्छ्रावणत्वम्किम्तुसामान्यमेवसम्पद्यतेकस्मात्तुल्यजातीयेष्वर्थान्तरभूतेषुद्रव्यादिभेदानामेकैकशोविशेषस्योभयथादृष्टत्वादित्युक्तम्नसंशयकारणमन्यथाषट्स्वपिपदार्थेषुसंशयप्रसङ्गात्तस्मात्सामान्यप्रत्ययादेवसंशयैति ॥

८.१२.२.२३: २४६.१४द्विविधम्निदर्शनम्साधर्म्येणवैधर्म्येणच। तत्रानुमेयसामान्येनलिङ्गसामान्यस्यानुविधानदर्शनम्साधर्म्यनिदर्शनम् ।

८.१२.२.२B३: २४६तद्यथायत्क्रियावत्तद्द्रव्यम्दृष्टम्यथाशरैति। अनुमेयविपर्ययेचलिङ्गस्याभावदर्शनम्वैधर्म्यनिदर्शनम्। तद्यथायदद्रव्यम्तत्क्रियावन्नभवतियथासत्तेति ॥

८.१२.२.२B३: २४७.१अनेननिदर्शनाभासानिरस्ताभवन्ति ।

८.१२.२.२B३: २४७तद्यथानित्यःशब्दोऽमूरत्वात्यदमूर्तम्दृष्टम्तन्नित्यम्यथापरमाणुर्यथाकर्मयथास्थालीयथातमःम्बरवदितियद्द्रव्यम्तत्क्रियावद्दृष्टमितिचलिङ्गानुमेयोभयाश्रयासिद्धाननुगतविपरीतानुगताःसाधर्म्यनिदर्शनाभासाः ।

८.१२.२.२B३: २४७यदनित्यम्तन्मूरतम्दृष्टम्यथाकर्मयथापरमाणुर्यथाकाशम्यथातमःघटवत्यन्निष्क्रियम्तदद्रव्यञ्चेतिलिङ्गानुमेयोभयाव्यावृत्ताश्रयासिद्धाव्यावृत्तविपरीतव्यावृत्तावैधर्म्यनिदर्शनाभासाइति ॥

८.१२.२.२B४: २४९.७निदर्शनेऽनुमेयसामान्येनसहदृष्टस्य्सलिङ्गसामान्यस्यानुमेयेऽन्वानयनमनुसन्धानम् ।

८.१२.२.२B४: २४९अनुमेयधर्मात्रत्वेनाभितम्लिङ्गसामान्यमनुपलब्धशक्तिकम्निदर्शनेसाध्यधर्मसामान्येनसहदृष्टमनुमेयेयेनवचनेनानुसन्धीयतेतदनुसन्धानम्। तथाचवायुःक्रियावानिति ।

८.१२.२.२B४: २४९अनुमेयाभावेचतस्यासत्त्वमुपलभ्यनचतथावायुर्निष्क्रियैति ॥

अनुमेयत्वेनोद्दिष्टेचानिश्चितेचपरेषाम्निश्चयापादनार्थम्प्रतिज्ञायाःपुनर्वचनम्प्रप्त्याम्नायः ।

प्रतिपाद्यत्वेनोद्दिष्टेचानिश्चितेचपरेषाम्हेत्वादिभिरवयवैराहितशक्तीनाम्परिसमाप्तेनवाक्येननिश्चयापादनार्थम्प्रतिज्ञायाःपुनर्वचनम्प्रत्यामनायः । तस्माद्द्रव्यमेवेति ।

नह्येतस्मिन्नसतिपरेषामवयवानाम्समस्तानाम्व्यस्तानाम्वातदर्थवाचकत्वमस्तिगम्यमानार्थत्वादितिचेन्नअतिप्रसङ्गात् ।

तथाहिप्रतिज्ञानन्तरम्हेतुमात्राभिधानम्कर्तव्यम्विदुषामन्वयव्यतिरेकस्मरणात्तदर्थावगतिर्भविष्यतीतितस्मादत्रैवार्थपरिसमाप्तिः ।

कथमनित्यःशब्दैत्यनेनानिश्चितानित्यत्वमात्रविशिष्टःशब्दःकथ्यतेप्रयत्नानन्तरीयकत्वादित्यनेनानित्यत्वसाधनधर्ममात्रमभिधीयते ।

इहयत्प्रयत्नानन्तरीयकम्तदनित्यम्दृष्टम्यथाघटैत्यनेनसाध्यसामान्येनसाधनसामान्यस्यानुगाममात्रमुच्यते ।

नित्यमप्रयत्नानन्तरीयकम्दृष्टम्यथाकाशमित्यनेनसाध्याभावेनसाधनस्यासत्त्वम्प्रदर्श्यते ।

तथाचप्रयत्नानन्तरीयकःशब्दोदृष्टोनचतथाकाशवदप्रयत्नानन्तरीयकःशब्दैत्यन्वयव्यतिरेकाभ्याम्दृष्टसामर्थ्यस्यसाधनसामान्यस्यशब्देऽनुसन्धानम्गम्यतेतस्मादनित्यःशब्दत्यनेनानित्यएवशब्दैतिप्रतिपिपादयिषितार्थपरिसमाप्तिर्गम्यतेतस्मात्पञ्चावयवेनैववाक्येनपरेषाम्स्वनिश्चितार्थप्र्तिपादनम्क्रियतेइत्येतत्परार्थानुमानम्सिद्धमिति ॥

८.१२.२.२.C॒ २५५.२३विशेषदर्शनजमवधारणज्ञानम्संशयविरोधीनिर्णयः । एतदेवप्रत्यक्षमनुमानम्वा ।

८.१२.२.२.C॒ २५५यद्विशेषदर्शनात्संशयविरोध्युत्पद्यतेसप्रत्यक्षनिर्णयः ।

८.१२.२.२.C॒ २५५यथास्थाणुपुरुषयोरूर्ध्वतामात्रसादृश्यालोचनाद्विशेषेष्वप्रत्यक्षेषूभयविशेषानुस्मरणात्किमयम्स्थाणुपुरुषोवेतिसंशयोत्पत्तौशिरह्पाण्यादिदर्शनात्पुरुषएवायमित्यवधारणज्ञानम्प्रत्यक्षनिर्णयः ।

८.१२.२.२.C॒ २५५विषाणमात्रदर्शनाद्गौर्गवयोवेतिसंशयोत्पत्तौसास्नामात्रदर्शनाद्गौरुएवायमित्यवधारणज्ञानमनुमाननिर्णयैति ॥

८.१२.२.३: २५६.१७ल्ङ्गदर्शनेच्छानुस्मरणाद्यपेक्षादात्ममनसोःसम्योगविशेषात्पट्वाभ्यासादरप्रत्ययजनिताच्चसंस्काराद्दृष्टश्रुतानुभूतेष्वर्थेषुशेषानुव्यवसायेच्छानुस्मरणद्वेषहेतुरतीतविषयास्मृतिरिति ॥

८.१२.२.४: २५८.१आम्नायविधातॄणामृषीणामतीतानागतवर्तमानेष्वतीन्द्रियेष्वर्थेषुधर्मादिषुग्रन्थोपनिबद्धेष्वनुपनिबद्धेषुचात्ममनसोःसम्योगाद्धर्मविशेषाच्चयत्प्रातिभम्यथार्थनिवेदनम्ज्ञानमुत्पद्यतेतदार्षमित्याचक्षते ।

८.१२.२.४: २५८तत्तुप्रस्तारेणदेवर्षीणाम्कदाचिदेवलौकिकानाम्यथाकन्यकाब्रवीतिश्वोमेभाताऽऽगन्तिहृदयम्मेकथयतीति ॥

८.१२.२.५: २५८.२१सिद्धदर्शनम्नज्ञानान्तरम्कस्मात्प्रयत्नपूर्वकमंजनपादलोपखड्गगुलिकादिसिद्धानाम्दृश्यद्रष्टॄणाम्सूक्ष्मव्यवहितविप्रकृष्टेष्वर्थेषुयद्दर्शनम्तत्प्रत्यक्षमेव ।

८.१२.२.५: २५९.१अथदिव्यान्तरिक्षभौमानाम्प्राणिनाम्ग्रहनक्षत्रसञ्वारादिनिमित्तम्धर्माधर्मविपाकदर्शनमिष्टम्तदप्यनुमानमेव ।

८.१२.२.५: २५९अथलिङ्गानपेक्षम्ध्रमादिषुदर्शनमिष्टम्तदपिप्रत्यक्षार्षयोरन्यतरस्मिन्नतर्भूतमित्येवम्बुद्धिरिति ॥

८.१३: २५९.१५अनुग्रहलक्षणम्सुखम् । स्रगाद्यभिप्रेतविषयसान्निध्येसतीष्टोपलब्धीन्द्रियार्थसन्निकर्षाद्धर्माद्यपेक्षादात्ममनसोःसम्योगादनुग्रहाभिष्वङ्गनयनादिप्रसादजनकमुत्पद्यतेतत्सुखम् ।

८.१३: २५९अतीतेषुविषयेषुस्मृतिजम्। अनागतेषुसङ्कल्पजम्। यत्तुविदुषामसतुविषयानुस्मरणेछासङ्कल्पेष्वाविर्भवतितद्विद्याशमसन्तोषधर्मविशेषनिमित्तमिति ॥

८.१४: २६०.१९उपघातलक्षणम्दुह्खम् ।

८.१४: २६०विषाद्यनभिप्रेतविषयसान्निध्येसत्यनिष्टोपलब्धीन्द्रियार्थसन्निकर्षादधर्माद्यपेक्षादात्ममनसोःसम्योगाद्यदमर्षोपघातदैन्यनिमित्तमुत्पद्यतेतद्दुह्खम् ।

८.१४: २६०अतीतेषुसर्पव्याघ्राचौरादिषुस्मृतिजम्। अनागतेषुसङ्कल्पजमिति ॥

८.१५: २६१.६स्वार्थम्परार्थम्वाऽप्रप्तप्रार्थनेच्छा। साचात्ममनसोःसम्योगात्सुखाद्यपेक्षात्स्मृत्यपेक्षाद्वोत्पद्यते ।

८.१५: २६१प्रयत्नस्मृतिधमाधर्महेतुः। कामोऽभिलाषःरागःसङ्कल्पःकारुण्यम्वैराग्यमुपधाभावैत्येवमादयैच्छाभेदाः। मैथुनेच्छाकामः ।

८.१५: २६१अभ्यवहारेच्छाभिलाषः। पुनःपुनर्विषयानुरंजनेच्छारागः। अनासन्नक्रियेच्छासङ्कल्पः। स्वार्थमनपेक्ष्यपरदुह्खप्रहाणेच्छाकारुण्यम् ।

८.१५: २६१दोषदर्शनाद्विषयत्यागेच्छावैराग्यम्। परवञ्वनेच्छाउपधा। अन्तर्निगूढेच्छाभावः। चिकीर्षाजिहीर्षेत्यादिक्रियाभेदादिच्छाभेदाभवन्ति ॥

८.१६: २६२.१४प्रज्वलनात्मकोद्वेषः । यस्मिन्सतिप्रज्वलितमिवात्मानम्मन्यतेसद्वेषः । सचातम्मनसोःसम्योगाद्दुह्खापेक्षात्स्मृत्यपेक्षाद्वोत्पद्यते ।

८.१६: २६२प्रयत्नस्मृतिधर्माधर्महेतुः। क्रोधोद्रोहःमन्युरक्षमामर्षैतिद्वेषभेदाः ॥

८.१७: २६३.३प्रयत्नःसंरम्भौत्साहैतिप्रयायाः। सद्विविधोजीवनपूर्वःिच्छाद्वेषपूर्वकश्च । तत्रजीवनपूर्वख्॑सुप्तस्यप्राणापानसन्तानप्रेरकःप्रबोधकालेचान्तह्करणस्येन्द्रियान्तरप्राप्तिहेतुः ।

८.१७: २६३अस्यजीवनपूर्वकस्यात्ममनसोःसम्योगाद्धर्माधर्मापेक्षादुत्पत्तिः। इतरस्तुहिताहितप्राप्तिपर्हिहारसमर्थस्यव्यापारस्यहेतुःशरीरविधारकश्च ।

८.१७: २६३सचातम्मनसोःसम्योगादिच्छापेक्षाद्द्वेषापेक्षाद्वोत्पद्यते ॥

८.१८: २६३.२५गुरुत्वम्जलभूम्योःपतनकर्मकारणम्। अप्रत्यक्षम्पतनकर्मानुमेयम्सम्योगप्रयत्नसांस्कारविरोधि । अस्यचाबादिपरमाणुरूपादिवन्नित्यानित्यत्वनिष्पत्तयः ॥

८.१९: २६४.२३द्रवत्वम्स्यन्दनकर्मकारणम् । त्रिद्रव्यवृत्ति । तत्तुद्विविधम्सांसिद्धकम्नैमित्तिकम्च। सांसिद्धिकमपाम्विशेषगुणः । नैमित्तिकम्पृथिवीतेजसोःसामान्यगुणः ।

८.१९: २६४सांसिद्धिकस्यगुरुत्ववन्नित्यानित्यत्वनिष्पत्तयः। सङ्घातदर्शनात्सांसिद्धिकमयुक्तमितिचेन्न।

८.१९: २६४दिव्येनतेजसासम्युक्तानामाप्यानाम्परमाणूनाम्परस्परम्सम्योगोद्रव्यारम्भकःसङ्घाताख्यःतेनपरमाणुद्रवत्वप्रतिबन्धात्कार्येहिमकरकादौद्रवत्वानुपत्तिः ।

८.१९: २६५.३नैमित्तिकम्चपृथिवीतेजसोरग्निसम्योगजम् ।

८.१९: २६५कथम्सर्पिर्जतुमधूच्छिष्टादीनाम्कारणेषुपरमाणुष्वग्निसम्योगाद्वेगापेक्षात्कर्मोत्पत्तौतज्जेभ्योविभागेभ्योद्रव्यारम्भकसम्योगविनाशात्कार्यद्रव्यनिवृत्तावग्निसम्योगादौष्ण्यापेक्षात्स्वतन्त्रेषुपरमाणुषुद्रवत्वमुत्पद्यतेततस्तेषुभोगिनामदृष्टापेक्षादात्माणुसम्योगात्कर्मोत्पत्तौतज्जेभ्यःसम्योगेभ्योद्यूणुकादिप्रक्रमेणकार्यद्रव्यमुत्पद्यतेतस्मिंश्चरूपाद्युत्पत्तिसमकालम्कारणगुणप्रक्रमेणद्रवत्वमुत्पद्यतैति ॥

८.२०: २६६.१६स्नेहोऽपाम्विशेषगुणः । संग्रहमृजादिहेतुः। अस्यापिगुरुत्ववन्नित्यानित्यत्वनिष्पत्तयः ॥

८.२१: २६६.२३संस्कारस्त्रिविधोवेगोभावनास्थितिस्थापकश्च । तत्रवेगोमूर्तिमत्सुपञ्वसुद्रव्येषुनिमित्तविशेषापेक्षात्कर्मणोजायतेनियतदिक्क्रियाप्रबन्धहेतुःस्पर्शवद्द्रव्यसम्योगविशेषविरोधीक्वचित्कारणगुणपूर्वक्रमेणोत्पद्यते। भावनासंज्ञकस्त्वात्मगुणोदृष्टश्रुतानुभूतेष्वर्थेषुस्मृतिप्रत्यभिज्ञानहेतुर्भवतिज्ञानमददुह्खादिविरोधी। पट्वभ्यासादरप्रत्ययजःपटुप्रत्ययापेक्षादात्ममनसोःसम्योगादाश्चर्येऽर्थेपटुःसंस्कारातिशयोजायते । यथादाक्षिणात्यस्योष्ट्रदर्शनादिति । विद्याशिल्पव्यायामादिष्वभ्यस्यमानेषुतस्मिन्नेवार्थेपूर्वपूर्वसंस्कारमपेक्षमाणादुत्तरोत्तरस्मात्प्रत्ययादात्ममनसोःसम्योगात्संस्कारातिशयोजायते । प्रयत्नेनमनश्चक्षुषिस्थापयित्वाऽपूर्वमर्थम्दिदूक्षमाणस्यविद्युत्सम्पातदर्शनवदादरप्रत्ययःतमपेक्षमाणादात्ममनसोःसम्योगात्संस्कारातिशयोजायते । यथादेवह्रदेराजतसौवर्णपद्मदर्शनादिति। स्थितिस्थापकस्तुस्पर्शवद्द्रव्येषुवर्तमानोघनावयवसन्निवेशविशिष्टेषुकालान्तरावस्थायिषुस्वाश्रयमन्यथाकृतम्यथावस्थितम्स्थापयति। स्थावरजङ्गमविकारेषुधनुह्शाखाशृङ्गदन्तास्थिसूत्रवस्त्रादिषुभुग्नसंवर्तितेषुस्थितिस्थापकस्यकार्यम्संलक्ष्यते । नित्यानित्यत्वनिष्पत्तयोस्यापिगुरुत्ववत् ॥

८.२२: २७२.८धर्मःपुरुषगुणः । कर्तुःप्रियहितमोक्षहेतुःतीन्दिर्योऽन्त्यसुखसंविज्ञानविरोधीपुरुषान्तह्करणसम्योगविशुद्धाभिसन्धिजःवर्णाश्रमिणाम्प्रतिनियतसाधननिमित्तः । तस्यतुसाधनानिश्रुतिस्मृतिविहितानिवर्णाश्रमिणाम्सामान्यविशेषभावेनावस्थितानिद्रव्यगुणकर्माणि। तत्रसामान्यानिधर्मेश्रद्धाअहिंसाभूतहितत्वम्सत्यवचनमस्तेयम्ब्रहमचर्यमनुपधाक्रोधवर्जनमभिषेचनम्शिचिद्रव्यसेवनम्विशिष्टदेवताभक्तिरुपवासोऽप्रमादश्च । ब्राह्मणक्षचियवैश्यानामिज्याध्ययनदानानिब्राह्मणस्यविशिष्टानिप्रतिग्रहाध्यापनयाजनानिस्ववर्णविहिताश्चसंस्काराः। क्षत्रियस्यसम्यक्प्रजापालनमसाधुनिग्रहोयुद्धेष्वनिवर्तनम्स्वकीयाश्चसंस्काराः। वैश्यस्यक्रियविक्रयकृषिपशुपालनानिस्वकीयाश्चसंस्काराः। शूद्रस्यपूर्ववर्णपारतन्त्र्यममन्त्रिकाश्चक्रियाः। आश्रमिणाम्तुब्रह्मचारिणोगुरुकुलनिवासिनःस्वशास्त्रविहितानिगुरुशुश्रूषाग्नीन्धनभैक्ष्याचरणानिमधुमांसदिवास्वप्नांजनाभ्यञजनादिवर्जनम्च ।

८.२२: २७३.१विद्याव्रतस्नातकस्यकृतदारस्यगृहस्थस्यशालीनयायावरवृत्त्युपार्जितैरर्थैर्भूतमनुष्यदेवपितृब्रह्माख्यानाम्पञ्वानाम्महायज्ञानम्सायम्प्रातरनुष्ठानमेकाग्निविधानेनपाकयज्ञसंस्थानाम्चनित्यानाम्शक्तौविद्यमानायामग्न्याधेयादीनाम्चहविर्यज्ञसंस्थानामग्निष्टोमादीनाम्सोमयज्ञसंस्थानाम्च। ऋत्वन्तरेषुब्रह्मचर्यमपत्योत्पादनम्च । ब्रह्मचारिणोगृहस्थस्यवाग्रामान्निर्गतस्यवनवासोवल्ककाजिनकेशश्मश्रुनखरोमधारणम्च । वन्यहुतातिथिशेषभोजनानिवानप्रस्थस्य । त्रयाणामन्यतमस्यश्रद्धावतःसर्वभूतेभ्योनित्यमभयम्दत्त्वासम्न्यस्यस्वानिकर्माणियमनियमेष्वप्रमत्तस्यषट्पदार्थप्रसंख्यानाद्योगप्रसाधनम्प्रव्रजितस्येति। दृष्टम्प्रयोजनमनुद्दिश्यैतानिसाधनानिभावप्रसादम्चापेक्ष्यात्ममनसोःसम्योगाद्धर्मोत्पत्तिरिति ॥

८.२३: २८०.४अधर्मोऽप्यात्मगुणः । कर्तुरहितप्रत्यवायहेतुरतीन्द्रियोऽन्त्यदुह्खसंविज्ञानविरोधी। तस्यतुसाधनानिशास्त्रेप्रतिषिद्धानिधर्मसाधनविपरीतानिहिंसानृतस्तेयादीनिविहिताकरणम्प्रमादश्चैतानिदुष्टाभिसन्धिम्चापेक्ष्यात्ममनसोःसम्योगादधर्मस्योत्पत्तिः ॥

८.२४: २८०.२०अविदुषोरागद्वेषवतःप्रवर्तकाद्धर्मात्प्रकृष्टात्स्वल्पाधर्मसहितात्ब्रह्मेन्द्रप्रजापतिपितृमनुष्यलोकेष्वाशयानुरूपैरिष्टशरीरेन्द्रियविषयसुखादिभिर्योगोभवति । तथाप्रकृष्टादधर्मात्स्वल्पधर्मसहितात्प्रेततिर्यग्योनिस्थानेष्वनिष्टशरीरेन्द्रियविषयदुह्खाभिर्योगोभवति ।

८.२४: २८१.१एवम्प्रवृत्तिलक्षणाद्धर्मादधर्मसहिताद्देवमनुष्यतिर्यङ्नारकेषुपुनःपुनःसंसारबन्धोभवति ॥

८.२४: २८१.१९ज्ञानपूर्वकात्तुकृतादसंकल्पितफलाद्विशुद्धेकुलेजातस्यदुह्खविगमोपायजिज्ञासोराचार्यमुपसङ्गम्योत्पन्नषट्पदार्थतत्त्वज्ञानस्याज्ञाननिवृत्तौविरक्तस्यरागद्वेषाद्यभावात्तज्जयोर्धर्माधर्मयोरनुत्पत्तौपूर्वसङ्चितयोश्चोपभोगान्निरोधेसन्तोषसुखम्शरीरपरिच्छेदम्चोत्पद्यरागादिनिवृत्तौनिवृत्तिलक्षणःकेवलोधर्मःपरमार्थदर्शनजम्सुखम्कृत्वानिवर्तते। तदानिरोधात्निर्बीजस्यात्मनःशरीरादिनिवृत्तिःपुनःशरीराद्यनुत्पत्तौदग्धेन्धनानलवदुपशमोमोक्षैति ॥

८.२४: २८७.१७शब्दोऽम्बरगुणःश्रोत्रग्राह्यःक्षणिकःकार्यकारणोभयविरोधीसम्योगविभागशब्दजःप्रदेशवृत्तिःसमानासमानजातीयकारणः। सद्विविधोवर्णलक्षणोध्वनिलक्षणश्च। तत्रअकारादिर्वर्णलक्षणःशङ्खादिनिमित्तोध्वनिलक्षणश्च। तत्रवर्णलक्षणस्योत्पत्तिरात्ममनसोःसम्योगात्स्मृत्यपेक्षाद्वर्णोच्चारणेच्छातदनन्तरम्प्रयत्नस्तमपेक्षमाणादात्मवायुसम्योगाद्वायौकर्मजायतेसचोर्ध्वम्गच्छन्कण्ठादीनभिहन्तिततःस्थानवायुसम्योगापेक्षमाणात्स्थानाकाशसम्योगात्वर्णोत्पत्तिः ।

८.२४: २८८.२अवर्णलक्षणोऽपिभेरीदण्डसम्योगापेक्षाद्भेर्याकाशसम्योगादुत्पद्यते । वेणुपर्वविभागाद्वेण्वाकाशविभागाच्चशब्दाच्चसम्योगविभागनिष्पन्नाद्वीचीसन्तानवच्छब्दसन्तानैत्येवम्ण्सन्तानेनश्रोत्रप्रदेशमागतस्यग्रहणम्श्रोत्रशब्दयोर्गमनागमनाभावादप्राप्तस्यग्रहणम्नास्तिप्ररिशेषात्सन्तानसिद्धिरिति ॥

८.०: २८८.९प्रशस्तपादभाष्येगुणपदार्थःसमाप्तः॥

>>>अनुक्रमणिका ( Back to Table of Content): पदार्थधर्मसंग्रह : प्रशस्तपाद ऋषी