प्रकरण ५.२.२१ संस्कार Force

८.२१: २६६.२३संस्कारस्त्रिविधोवेगोभावनास्थितिस्थापकश्च । तत्रवेगोमूर्तिमत्सुपञ्वसुद्रव्येषुनिमित्तविशेषापेक्षात्कर्मणोजायतेनियतदिक्क्रियाप्रबन्धहेतुःस्पर्शवद्द्रव्यसम्योगविशेषविरोधीक्वचित्कारणगुणपूर्वक्रमेणोत्पद्यते। भावनासंज्ञकस्त्वात्मगुणोदृष्टश्रुतानुभूतेष्वर्थेषुस्मृतिप्रत्यभिज्ञानहेतुर्भवतिज्ञानमददुह्खादिविरोधी। पट्वभ्यासादरप्रत्ययजःपटुप्रत्ययापेक्षादात्ममनसोःसम्योगादाश्चर्येऽर्थेपटुःसंस्कारातिशयोजायते । यथादाक्षिणात्यस्योष्ट्रदर्शनादिति । विद्याशिल्पव्यायामादिष्वभ्यस्यमानेषुतस्मिन्नेवार्थेपूर्वपूर्वसंस्कारमपेक्षमाणादुत्तरोत्तरस्मात्प्रत्ययादात्ममनसोःसम्योगात्संस्कारातिशयोजायते । प्रयत्नेनमनश्चक्षुषिस्थापयित्वाऽपूर्वमर्थम्दिदूक्षमाणस्यविद्युत्सम्पातदर्शनवदादरप्रत्ययःतमपेक्षमाणादात्ममनसोःसम्योगात्संस्कारातिशयोजायते । यथादेवह्रदेराजतसौवर्णपद्मदर्शनादिति। स्थितिस्थापकस्तुस्पर्शवद्द्रव्येषुवर्तमानोघनावयवसन्निवेशविशिष्टेषुकालान्तरावस्थायिषुस्वाश्रयमन्यथाकृतम्यथावस्थितम्स्थापयति। स्थावरजङ्गमविकारेषुधनुह्शाखाशृङ्गदन्तास्थिसूत्रवस्त्रादिषुभुग्नसंवर्तितेषुस्थितिस्थापकस्यकार्यम्संलक्ष्यते । नित्यानित्यत्वनिष्पत्तयोस्यापिगुरुत्ववत् ॥

Back To: प्रकरण ५.२: गुणपदार्थः : द्रव्यांच्या गुणांविषयी सविस्तर (Details regarding the Properties of Material and Non-material Substances)