पदार्थांची हालचाल (Motion)..कधी शिस्तीत, एकसारखी(Uniform)..तर कधी सुस्त तर कधी सैराट (Non-uniform)

विक्रम राजाचं सैन्य म्हणजे एक अतिशय उत्तम, नावाजलेलं सैन्य. कुठंही ढिसाळपणा नाही, शिस्त, पराक्रम यात नाव ठेवायला जागा नाही. आजच त्याच्या सैन्याचं संचलन तो बघून आला होता. काय त्याच्या गणवेशांमधला एकसारखेपणा, चालण्यातला एकसारखेपणा वर्णावा महाराजा! सर्वांनी एकदाका पाऊल उचलले की एक मोठी लाटच गेल्यासारखे वाटावे. चालणे-हालणे-फिरणे सर्वांचे एका गतीने, एका लयीने अगदी वाटावं की सर्व सैन्याचे श्वासही एकदमच चालताहेत की काय. हा चालण्यातला एकसमानपणा मग कुठल्याही परिस्थितीत कमी होणार नाही. मग समोर शत्रूचं सैन्य असो, तणावकमी करण्यासाठी केलेला मार्च असो काहीही असो.. विक्रम बेहद्द खुश होता त्याच्या सैन्यावर.. आठवणीनेही त्याचा ऊर अभिमानाने भरून आला होता आज.. अमावस्येच्या रात्रीही त्याचा चेहरा मात्र अतिशय खुललेला, उजळलेला, प्रकाशमान होता..

“काय भलतीच खुश दिसतेय महाराजांची स्वारी.. सैन्ये असतातच रे अशी शिस्तबद्ध.. सैन्याच्या वागण्यावरून देशाच्या पराक्रमाचा, शिस्तीचा, वकुबाचा, संस्कृतीचा परिचय होतो.. त्याचं वागणं, बोलणं, हालचाली, कामं सगळं एकसमान, नियमित, शिस्तबद्ध.. पण विक्रमा सैन्याला जे नियमितपणाचे नियम तुम्ही लावता ते पदार्थांना कारे लावता? त्यांनी का बरं असं नियमित वागावं? ते तसं वागतात तरी का? पदार्थांच्या बाबतीत कशाला एकसमान हालचाल (Uniform Motion) आणि असमान हालचाल (Non-uniform or Accelerated Motion) वगैरे गोष्टींचा कीस पाडता? ”

“त्याचं काय आहे वेताळा, पदार्थविज्ञानाचा किंवा ज्याला आपण फिजिक्स म्हणतो त्याचा अभ्यास करताना आपल्याला समोर काय दिसतं तर एखादी वस्तू एका जागी होती आता दुसरीकडे गेली किंवा अजूनही जात आहे. तिला तिथून हालवायचे काम कोणीतरी केलं, ते बळ लावणारा कोणीतरी प्राणी किंवा माणूस होता किंवा घर्षणगुरुत्वाकर्षणा सारखं अप्रत्यक्ष बळ होतं. पण बघ यात ‘ती वस्तू आधी(earlier) इथे(Here) होती आणि नंतर(Later) तिथे(There) गेली’ यात त्या हालचाल करणाऱ्या वस्तूशिवाय इतर दोन द्रव्ये आली. आधी – नंतर च्या रूपात काळ(Time) आणि इथे-तिथे च्या रूपात दिक किंवा स्थल (Space)”

“हां हां तू काहीतरी म्हणत होतास की हे दोन अंपायर सारखे असतात..स्वत: काही ढकलाढकली करत नाहीत पण आपल्याला मात्र अंदाज बांधायला किंवा मोजमापे करायला मदत करतात..”

“हो हो अगदी बरोबर बोललास वेताळा..स्थल आणि काल हे आजकाल जसे ड्रोन सतत फिरत असतात..टेहळणी करत असतात किंवा पृथ्वीबाहेरच्या अवकाशात सॅटेलाइट जसे अव्याहत घिरट्या घालत असतात तसेच हे फिरत असतात. आपल्या आजूबाजूची जागा किंवा परिसर आणि काळ यांवर कोणत्याही लहानसहान हालचालींचा परिणाम होत नाही..पण या वस्तूच्या हालचालीबरोबर ती स्पेस आणि टाईमच्या बाबतीत किती सरकली यावरून हालचालींचा काही अंदाज येतो..”

“उदाहरण देरे राजा..”

“हे बघ, समजण्यासाठी हां फक्त एक उदाहरण, की परीक्षेत किती मार्क पडतात यावरून राजूचे मार्क पाहिले अगदी पहिल्या चाचणीपासून शेवटच्या घटकचाचणी पर्यंत..समजा राजू नेहमी अभ्यास करतो किंवा त्याची आई त्याचा नेहमी अभ्यास घेते..पाहिल्या परीक्षेला त्याला A+ मिळाले, दुसरीला A+ मिळाले, सहामाहीला A+ मिळाले अगदी शेवटच्या घटक चाचणीपर्यंत A+ मिळाले..तर वार्षिकला त्याला किती मार्क पडतील? तर त्याचा मार्कांचा प्रवास पाहता वार्षिकलाही त्याला A+ मिळायचीच जास्त शक्यता हा झाला राजूचा एकसमान पद्धतीचा किंवा Uniform प्रवास..पण त्याच जागी गजू आहे..तो जरा मूडी आहे..कधी अभ्यास करतो A+ पडतात, कधी नाटकात काम करतो मग अभ्यासाकडे दुर्लक्ष होतं..म्हणजे मग एकदम B वर येतो..मग अचानक सहामाहीला अभ्यास करतो आणि A ग्रेड आणतो..एकंदरच कलंदर वृत्ती..त्यामुळे शेवटच्या परीक्षेला त्याला किती मार्क पडतील हे सांगणच अवघड..हा झाला Non-uniform प्रवास..”

“अरे पण राजा ही राजूसारखी मुलं असतात किती वर्गात? एका हाताच्या बोटांवर मोजण्यासारखी..गजूसारखीच तर बाकीची असतात..थोडीशी मूडी, खेळ आवडणारी, दंगा-बडबड करणारी.कोणी ढकललं तर अभ्यास करणार, मार्क पाडणार..नाहीतर सारं लक्ष खेळात किंवा टिवल्या बावल्या करण्यात..पण मग वस्तूंच्या प्रवासाला मार्क द्यायला कोणते गुरुजी येतात..त्यांना कोणत्या परीक्षेला बसवता?”

“हे बघ मार्क देण्याची हौस माणसांना असते. पण फिजिक्सच्या बाबतीत बोलशील तर काळ आणि स्थळ हे दोन गुरुजी मार्क देत नाहीत तर मार्क करतात. म्हणजे क्रिकेटच्या मैदानात बघ एक बॉर्डर असते की त्या पलिकडे टप्पा न पडता बॉल गेला तर तो सिक्स मग तो प्रेक्षकाने झेलला तरी आउट होत नाही. हे कशामुळे ठरवता येतं तर या क्रिकेटच्या मैदानाच्या बाउंडरीमुळे..नाहीतर खेळाला काही नियमच घालता येणार नाही..सिक्सर का कॅच यावर दोन टिम भांडत बसतील. पण तसं होत नाही कारण आपण ती जागा मार्क केली बाउंडरी घालून. हे झालं स्पेसची बाउंडरी किंवा सीमारेषा..दुसरी म्हणजे काळाची सीमारेषा..समजा रनिंग रेस चाललीय..पहिला जो तिथे पोहोचेल तो विनर..म्हणजे पहिल्याने घेतलेला वेळ ही आपोआप काळाची सीमारेषा किंवा बाउंडरी झाली..नाहीतर सगळे आपल्या आपल्यावेगाने पळत राहतील आणि रेस कधी संपायचीच नाही..अशारितीने स्थळ आणि काळ हे सतत आपल्याला ती वस्तू किती सरकतीये याची माहिती देत राहतात..हीच माहिती त्या वस्तूची हालचाल एकसमान आहे की असमान किंवा बदलणारी आहे याची माहिती देतात..”

“ते कसं काय?”

“हे बघ वेताळा, राजूने अतिशय मोठ्या मैदाना एवढ्या सपाट, गुळगुळीत टेबलावर एक अतिशय गुळगुळीत बॉल ठेवला आणि त्याला जोरात बॅट मारली. असं समज की त्या गुळगुळीत टेबलावर अंतरा अंतरावर मार्किंग केलं होतं आणि तिथं घड्याळं ठेवली होती..ती सर्व घड्याळं सारखाच वेळ दाखवत होती..शिवाय बॉल आला की लगेच त्या घड्याळातल्या कॅमेऱ्यातून फोटो निघेल असंही सेटिंग केलं होतं. राजूने जिथून बॉल मारला ती जागा शून्य अशी मार्क केली होती. बॉल मारल्यावर जिथं जिथं गेला तिथे तिथे असलेल्या घड्याळात वेळ नोंदवली गेली आणि घड्याळाबरोबर असलेल्या कॅमेऱ्याने त्या क्षणाला फोटोही काढला पुरावा म्हणून. राजूने दोन शॉट मारले. एकदा बॉल घरंगळत जाईल अशा रितीने शॉट मारला व दुसऱ्या वेळी तो बॉल उडून पुढे जाइल व नंतर खाली पडून घरंगळत जाईल अशा रितीने मारला..त्या दोन्ही प्रयोगांची निरीक्षणे ग्राफ च्या स्वरूपात मांडली.. ”

“हां तू काय ते म्हणाला होतास की संख्याचे अंतरंग दाखवणाऱ्या रांगोळ्या की काय ते..”

“हे बघ वेताळा, वर दिलेल्या आलेखात राजूने सरपटत मारलेला बॉल पिवळा दाखवलाय आणि उडवून मारलेला बॉल गुलाबी रंगाने दाखवलाय. पिवळा बॉल पहिल्या दोन मिनिटात ५ मीटर गेला, अजून दोन मिनिटांनी १० मीटर अंतरावर गेला होता, अजून दोन मिनिटांत १५ मीटर असा गेला. म्हणजे दर दोन मिनिटांना तो बॉल ५ मीटर जात होता. त्याची ही हालचाल त्याने कापलेल्या अंतराच्या(Distance) आणि त्यासाठी लागलेल्या वेळाच्या (Time) संदर्भात एकसमान (Uniform) आहे. ती आपल्याला y = mx अशा एकरेषीय समीकरणाने दाखवता येते..

पण आता गुलाबी बॉल पहा. पाहिल्या दोन मिनिटात ९ मीटर, नंतरच्या दोन मिनिटांत १४ मीटर, नंतर च्या दोन मिनिटांत १७ मीटर आणि शेवटच्या दोन मिनिटांत १८ मीटर अंतरावर पहोचला होता. म्हणजे सुरुवातीच्या दोन मिनिटात हालचाल अतिशय जोरात होती ९ मीटर गेला, नंतरच्या दोन मिनिटांत ५ मीटर, नंतरच्या २ मिनिटांत ३ मीटर आणि शेवटच्या दोन मिनिटांत तर १मीटरच गेला. ९,५,३,१ अशी त्याची हालचाल बदलत गेली. म्हणजे गुलाबी बॉल असमान(Non-uniform) हालचाल करत होता..त्यासाठी मात्र वर्गसमीकरणाची गरज लागेल..”

“असमान हालचाल म्हणजेच त्याच्यावर अनेक बळे वेगवेगळ्या दिशांनी काम करत आहेत हो ना..ते तर मला माहिती आहे. दर मिनिटाला होणारी हालचाल मोजली तर ती झाली अदिश(scalar) गती(speed). पण दर मिनिटाला होणारी हालचाल उजवीकडून डावीकडे अशी दिशेसहित दाखवली तर तो झाला सदिश(vector) वेग(velocity). मग वेग कमी होतोय असं म्हटलं तर मंदन(deceleration) आणि वेग वाढतोय म्हटलं तर झालं त्वरण(acceleration)..माहितीये रे मला सगळं..पण तुझ्या प्रयोगातले बॉल जमिनीवरच पुन्हा पडतात..पण भारताने पाठवलेले उपग्रह अवकाशात कसे पोहोचतात? का त्यांना सतत धक्का द्यायला लोकं पण बरोबर जातात? कसं शक्य होतं रे हेसारं? तुला माहिती आहे का रे? का उगीचच थोडक्या ज्ञानावर बाता मारतोस? ते जाऊदे..माझीही पृथ्वीबाहेरच्या वेताळलोकात जायची वेळ झाली..मी येतो..पुन्हा येताना काहीतरी अभ्यास करून येत जा रे..हाऽहाऽऽहाऽऽऽ”

वेताळाने उपग्रहाची भाषा केली रे केली की अवकाशातले ते भारताचे उपग्रह लगेचच अलर्ट झाले..मित्र आणि शत्रु राष्ट्रांच्या घिरट्या घालणाऱ्या उपग्रहांच्या- विमानांच्या -ड्रोनच्या-जहाजांच्या- पाणबुड्यांच्या – मिसाइल्सच्या-बंदुकांच्या-सैनिकांच्या-नागरिकांच्या-मुंग्यांच्या हालचालींवर बारिक लक्ष ठेवून असणाऱ्या या अंतरिक्षातल्या सीमारक्षकांच्या आठवणीने सर्वच प्रजाजनांचा ऊर अभिमानाने भरून आला..आता जमिन-पाणी-आकाशच काय पण पृथ्वीबाहेरूनही भारताकडे वाकड्या नजरेने पाहणाऱ्यांवर जरब बसवण्याचं ‘मिशन शक्ती’ यशस्वी झालेलं होतं..भारताचे चौकिदार आता अंतराळातही सक्रीय झाले होते..

(क्रमश:)

यासारख्या गोष्टी: ८वी पर्यंतचं Physics
मुखपृष्ठ : मुखपृष्ठ
गोष्टींची पूर्ण यादी: गोष्टींची पूर्ण यादी (Complete Story List)

Advertisements

आलेख किंवा ग्राफ्स : संख्यांचे अंतरंग उलगडून दाखवणाऱ्या रांगोळ्या (Graphs : Pictures that reveal the meaning of numbers)

विक्रम एक उदार राजा, कनवाळू राजा आणि निष्पक्षपाती राजा म्हणून प्रसिद्ध होता. प्रजेच्या गरजा ओळखणे आणि प्रजाजनांनी मागण्यापूर्वीच त्या उपलब्ध करून देणे ही त्याची खासियत होती. मग ते दुष्काळ पडणार अशी चिन्हं दिसायला लागली की जनावरांसाठी योग्य तेवढा चारा उपलब्ध करून देणं असो किंवा रोगाची साथ येऊ घातली की औषधांचा मुबलक पुरवठा करणं असो. राजाच्या राज्यात कोणाला कमी काही पडतंच नसे कारण विक्रमाचा एक अमात्य या आकडेवारीवर बारीक नजर ठेवून असे आणि विक्रमाचीही या संख्याशास्त्रावर(statistics) चांगलीच पकड होती.

“कसलं रे दळभद्री काम आहे रे ते संख्या वगैरे मोजत बसणं, जाम कंटाळ येतो बाबा मला ते तसले प्रकार पाहून.. ”

“वेताळा आकडे वारी पाहणे ही खरीच कंटाळ आणणारी गोष्ट आहे खरी पण जर त्या आकडेवारीचा खरंच काय अर्थ आहे आणि त्याचा वापर करून काय करता येऊ शकतं हे कळलं तर मात्र ते मजेदार वाटू शकतं नव्हे ते मजेदार असतंच..खासकरून अनेक वरवर सहजपणे न दाखवता येणाऱ्या गोष्टी दाखवायला ते त्याचा फारच उपयोग होऊ शकतो.. ”

“हे असं बोलणं फार वरवरचं वाटत नाही का तुला? उदाहरण दे जरा .. ”

“हे बघ वेताळा समजा चिंटू हा शाळेत जाणारा मुलगा असून त्याचे हरी, भानू, बबन, कुशल आणि सनी हे पाच मित्र आहेत. चिंटू ला एक दिवस त्याचे बाबा म्हणाले की काय रे चिंटू तुझ्या मित्रांची माहिती दे रे जरा..”

“त्यात काय एवढे नावं तर सांगितली..मग आडनावं, पत्ता वगैरे सांगायचं.. ”

“तेवढीच माहिती पुरेशी नव्हती बाबांना.. एक तर माहितीचे दोन प्रकार असतात – एक म्हणजे गुणांत्मक(qualitative) आणि दुसरी संख्यात्मक(quantitative).. गुणात्मक म्हणजे रंग, विशेष गुणधर्म वगैरे. चिंटूच्या मित्रांची गुणात्मक माहिती म्हणजे त्यांचा कशात विशेष कल आहे, आवाज बारीक किंवा मोठा आहे, जाड बारीक आहेत असे गुण. संख्यात्मक माहिती म्हणजे तो मित्र कितवीत शिकतो, उंची किती आहे, वजन किती आहे, प्रत्येकाला शाळेत साधारण किती मार्क पडतात, प्रत्येक जण रोज किती वेळ मोबाईल वरचे खेळ आणि व्हिडीओ पाहतो, किती वेळ मैदानावर खेळतो ही सारी संख्यात्मक माहिती..गुणात्मक माहिती समजायला फार कष्ट लागत नाहीत कारण त्या वर्णनातून चित्र समोर येतं पण संख्यात्मक माहिती लक्षात घेणं तस सोपं नसतं.. ”

“संख्यात्मक माहिती समजून घेणं सोपं नसतं? कसं काय?”

“नुसत्या वर्णनातून ते अवघड असतं. समाज चिंटूने बाबांना माहिती दिली की बबन ची उंची ४ फूट, वजन ४० किलो, मोबाईल वर दिवसाला ३ तास आणि मैदानावर खेळत नाहीच म्हणजे ० तास व तो ४थीत शिकतो. हरी ४ फूट, वजन ३८, मोबाईल ३.५ तास, मैदानावर .५ तास आणि ५ वी. भानू.. ”

“अरे काय बोलत सुटलायस.. काय अर्थ लावायचा याचा? ”

“बरोबर आहे. असं नुसतं वर्णन करत राहिलं तर ही माहिती समजून घ्यायला अवघडच जातं. म्हणूनच मग अशी माहिती सारणी मध्ये किंवा टेबल मध्ये लिहितात. ”

हरी भानू बबन कुशल सनी
कितवीत शिकतो 5 4 4 5 4
उंची किती आहे 4 4.2 4 4.7 4.5
वजन किती आहे 38 39 40 46 30
शाळेत साधारण किती मार्क पडतात 72 80 70 67 77
किती वेळ मोबाईल वरचे खेळ आणि व्हिडीओ पाहतो 3.5 1 3 4 3.5
किती वेळ मैदानावर खेळतो 0.5 2 0 4 3

“अरे पण काय कमी जास्त आकडे आहेत प्रत्येकाचे एवढंच कळतंय की रे यातून? नुसतेच आकडे .. अर्थ काय लावायचा?”

“वेताळा या आकड्यांचा अर्थ कोणालाही पटकन लावता यावा म्हणूनच या आलेखांची सुरुवात झाली असावी. या आलेखांची मजाच अशी आहे की साधी आकड्यांची टेबल कळायला अवघड वाटतात. पण आलेख किंवा ग्राफ काढला की वाटतं की ते कळण्यात काय विशेष आहे? हे बघ चिंटूच्या बाबांनी विचारलेल्या प्रश्नानुसार पाहत गेलं की या सरणीतून अनेक अर्थ लावता येतात. ही मुलं मैदानावर किती खेळतात हे पाहायचं आहेत तर शेवटच्या ओळीचा म्हणजे ‘किती वेळ मैदानावर खेळतो’ चा आलेख काढला तर तो असा दिसेल”

stats_physics_1

“बाबानी विचारलेल्या प्रश्नानुसार टेबल मधल्या सर्वच आकड्यांचा आलेख काढला तर तो खालील प्रमाणे दिसेल. समजा चिंटूने सर्व माहिती अशा आलेखाचाच रूपात बाबांना दिली आणि म्हणाला की बाबा हा पहा आलेख. तुम्हाला हवी असलेली सर्व माहिती यात आहे. ”

student_comparison

“नाही विक्रमा नुसत्या आकड्यांपेक्षा हा आलेख सुसह्यच आहे. पण या आकड्यांचा अर्थ काय लावायचा?”

“हे बघ, ग्राफच्या ‘कितवीत शिकतो’ या भागावरून कळतंय की चिंटूचे सर्व मित्र ४थी -५वी चे आहेत. ‘उंची किती आहे’ वरून कळतंय की उंची सुद्धा सर्वसाधारण सारखी आहे. पण वजनात मात्र फरक आहे. मार्कामध्येही फार फरक आहेत सर्वांच्या. शिवाय फक्त एकच मुलगा कमी मोबाईल पाहतो. बाकी सगळेच मोबाईल वर ३-४ तास घालवतात. मैदानावर एकंदरीतच कमीच वेळ खेळतात. ही सर्व माहिती चिंटूच्या वडलांना सहजपणे मिळते. ही गोष्ट सांगायला एक दोन पाने खर्च झाली असती. शिवाय हे पाहून चिंटूचे बाबा काही निर्णय सुद्धा घेऊ शकतात. उदाहरणार्थ सगळ्यांना खेळायला मैदानावर जास्त पाठवले पाहिजे. सगळ्यांनी उंची वाढवण्यासाठी प्रयत्न केले पाहिजेत. हे सगळं चिंटूच्या बाबांना हा आलेख पाहून सुचू शकतं. माहितीचं सौंदर्य किंवा आकड्यांचं सौंदर्य ते हेच, त्यांचा अर्थ तो हाच. वाचणारा त्या आधारावर निर्णय घेऊ शकतो अजून तपास करू शकतो.”

“नुसत्या आकड्यांपेक्षा ह्या रांगोळ्या बऱ्या. काही बोध तरी होतोय. पण विक्रमा पदार्थ विज्ञानात याचा काय विशेष उपयोग होतो ते सांगशील की नाही ?”

“वेताळा, वैशेषिक विज्ञान परंपरेतील प्रशस्तपाद ऋषींनी सांगितल्याप्रमाणे सृष्टीतला कोणताही पदार्थ हा ९ द्रव्यांचा बनलेला असतो:

तत्रद्रव्याणि पृथव्यप्तेजोर्वाय्वाकाशकालदिगात्ममनांसि सामान्यविशेषसंज्ञयोक्तानि नवैवेति |
अर्थ: ती द्रव्ये म्हणजे स्थायू (solid), द्रव(liquid), तेज/ऊर्जा/उष्णता (energy), वायू(gas), आकाश(plasma), काल(time), स्थल किंवा दिक् (space), आत्मा(self/atma) व मन(mind). वैशेषिक सूत्रांमध्ये नावांसहित वर्णन केल्या प्रमाणे ती संख्येने ९ इतकी भरतात. बाकी इतर कुठल्याही द्रव्याची नोंद सूत्रामध्ये नाही.

या ९ द्रव्यांचे एकूण गुण सांगताना प्रशस्तपाद ऋषी म्हणतात की त्यांचे एकूण २४ गुण आहेत.

गुणाश्च रूपरसगन्धस्पर्शसंख्यापरिमाणपृथक्त्वसंयोगविभागपरत्वापरत्वबुद्धिसुखदु:खेच्छाद्वेषप्रयत्नाश्चेति कण्ठोक्ता: सप्तदश | चशब्दसमुच्चिताश्च गुरुत्वद्रवत्वस्नेहसंस्काराटदृष्टशब्दा: सप्तैवेत्येवं चतुर्विंशतिर्गुणा: ‌||3||
अर्थ: पदार्थाचे पूर्वापार पध्दतीने सांगितले गेलेले गुण म्हणजे: रूप/रंग, रस/चव, गन्ध/वास, स्पर्श/तापमान, संख्या, मिती/मोजमापे/परिमाण, वेगळे असणे, जोडलेले असणे, तुटलेले असणे, मोठंअसणे, लहान असणे, बुद्धी, सुख, दु:ख, लालसा, द्वेष, गती निर्माण करणे हे १७ गुण वैशेषिक सूत्रांमध्ये वर्णन केले गेलेले आहेत. याशिवाय यात न सांगितलेल्या गुरुत्व, प्रवाहीपणा, अप्रवाहीपणा, शारिरिक वा मानसिक शक्ती, धर्म/मोक्षगामी/विधायकतेकडे नेणारे बळ , अधर्म/विनाशगामी/विनाशकते कडे नेणारे बळ व शब्द/तरंग या ७ गुणांसह ही संख्या २४ इतकी भरते.

तर ह्या गुणांपैकी रंग, चव, वास, बुद्धी, सुख, दु:ख, लालसा, द्वेष हे गुणात्मक आहेत, त्यांचे शब्दांत वर्णन करणे पुरेसे आहे. पण तापमान (एकक: सेल्शिअस), संख्या, परिमाण (लांबी, रुंदी, उंची इत्यादि), जोडलेले असणे (० अंतर), तुटलेले असणे (क्ष अंतर ), मोठे असणे (अधिक माप), लहान असणे (छोटं माप), गती निर्माण करणे (बळ), गुरुत्व (जडपणा), प्रवाहीपणा-चिकटपणा (प्रवाहाचा वेग), शारिरिक शक्ती (शक्ती), आणि तरंग (तरंगलांबी) या गुणांचं मापन संख्यांच्या स्वरूपातच करावं लागतं. त्याद्वारेच तुलना होऊ शकते.”

“काहीतरी उदाहरण दे रे सोपं..”

“हे बघ वेताळा, पदार्थ विज्ञानात पदार्थांचा तुलनात्मक अभ्यास करताना, त्यांचे स्वरूप लक्षात घेताना ही आकडेवारी खूप मदत करते. समजा १ मी X १ मी X १ मी म्हणजेच १ घनमीटर एवढ्या जागेत नुसते लाकुड, कापुस, हवा, लोखंड ठेवले तर ते किती किलो लागतील असा एखाद्याने अभ्यास केला आणि आकडेवारी लिहिली, तर ते नुसतेच आकडे राहतील.

वस्तू एक घनमीटर मधले वस्तुमान (kg)
लाकुड 730
कापुस 320
लोखंड 7874
हवा 1.3
पाणी 1000
 कॉंक्रिट 2400
 सी. एन. जी. 128.2
पेट्रोल 749
संगमरवर 2711
स्टेनलेस स्टील 8000

पण तेच जर आलेख किंवा ग्राफने दाखवले तर एकदम लख्ख प्रकाश पडेल डोक्यात

density.png
“अरे पण विक्रमा, एक घनमीटर मापात द्रव्याचे किती वस्तुमान बसते किंवा मावते यालाच आपण त्या पदार्थाची घनता (density) म्हणतो हे तुला माहिती दिसत नाही. स्टेनलेस स्टील किंवा पोलादाची घनता  सर्वात जास्त आणि हवेची सर्वात कमी हे आलेखावरून दिसतंय.पण एकंदरितच स्थायुंची घनता  सर्वात  जास्त आणि वायुंची सर्वात कमी हे साहजिकच आहे. मला उत्सुकता आहे की हे ग्राफ पदार्थविज्ञानातील नियमांबद्दल खरंच काही आकडेवारीने पुरावे सादर करू शकतात की नाही याची. ते तर तू काहीच साांगितलं नाहीस. उगीचच वायू सर्वात हलके आणि स्थायू सर्वात जड असतात हे पुराव्याने शाबित करंत बसलास. त्याचे ग्राफ काढत बसलास. पण असो. क्षितिजाकडे शुक्रतारा वर येण्याची चाहूल लागतेय हा माझी वेळ संपल्याचा पुरावा आहे. येतो मी, पण तू अजून पुरावे शोधायला लाग. तसाच येऊ नकोस. हाऽहाऽऽहाऽऽऽ”

(क्रमश:)

मूळ पान: मुखपृष्ठ 
याच प्रकारच्या अन्य कथा: ८वी पर्यंतचं Physics
गोष्टींची पूर्ण यादी: गोष्टींची पूर्ण यादी (Complete Story List)

परिणामांच्या आधारे कारणे शोधणे (Cause and effect relationship in Physics)

तो प्रकार खरंच फार गंभीर होता. विक्रमासारख्या प्रजाहित दक्ष राजाच्या, न्यायी राजाच्या कोषागारातून चक्क काही हजार सुवर्ण मुद्रा चोरीला गेल्या होत्या. तीन ते चार चौक्यांचा पहारा असलेल्या कोषागारातून चोरी होणे तशी सोपी गोष्ट नव्हती. कळलीही नसती. विक्रम राजा आपल्या श्वान पथकासहीत कोषागारा समोरून जात असताना सर्व तरबेज कुत्री कोषागाराकडे पाहून भुंकू लागली, गळ्यातल्या पट्ट्याला ओढ देऊ लागली. त्यांचा तो आवेश पाहून विक्रमानेही त्यांना कोषागाराकडे जाऊ दिले आणि माग काढता काढता कोषागाराचे तोडूनही पुन्हा सांधलेले कुलूप दिसले आणि आतील सुवर्ण मुद्रांचे हंडे घासत नेल्याच्या खुणाही दिसल्या. माहितगार द्वारपालांचे पडलेले चेहरेही दिसले. एकंदर प्रकार गंभीर आहे हे पाहून तातडीने तपासाला गती देण्यात आली. हेरांचे पथक सक्रीय झाले. “कुत्र्यांनी जर गलका केला नसता तर सर्व प्रकार लक्षात यायला वेळ लागला असता.. किती लवकर वास लागतो नाही या प्राण्यांना?” विक्रम आश्चर्याने स्वतःशीच पुटपुटला.

“हो विक्रमा, हे प्राणी माणसांपेक्षा हुशार आणि तरबेज बरका!! शिवाय धन्याशी प्रामाणिक राहण्यात तर यांची बरोबरी कोणताही माणूस सात जन्मात करू शकणार नाही..म्हणजे आज पुन्हा तपास आणि कायदे आणि न्याय यांच्याच जंजाळात तुझं डोकं गुरफटलंय.. पण काय रे राजा या प्रकारच्या पद्धती तुम्ही पदार्थ विज्ञानात वापरता का कधी? तपास करणे.. ठोस पुराव्यांच्या आधारे नक्की काय घटना घडली असेल याचा मग काढणे असे काही करतात का तुमच्या पदार्थ विज्ञानात? ”

कारणे आणि परिणाम (Cause and Effect Relationship)

“वेताळा हे जरासं वैद्यकीय तपासणीसारखं आहे. समजा राजू नावाचा मुलगा सारखा शिंकतोय. त्याचं अंग दुखतंय. घसा खवखवतोय. तो चिडचिड करतोय.. खाताना जोरात खोकला येतोय.. झोपला तर खोकला येतोय.. ”

“अरे विक्रमा, मी वेताळ आहे.. डॉक्टर नाही.. हे मला का सांगतोयस? याचा पदार्थविज्ञानाशी काय संबंध?”

“नाही आहे ना संबंध.. तर राजुला हे जे काही होतंय तीआहेत त्याला झालेल्या आजाराची लक्षणे किंवा दिसणारे परिणाम.. वेगवेगळ्या आजारांची लक्षणे अगदीच वेगवेगळी असतील असे नाही.. शिवाय जेव्हा अंगात ताप आहे असं राजुला वाटतं तेव्हा डॉक्टर विचारतात की अरे राजू ताप मोजलास का ? किती ताप आहे? कारण ताप आहे असं वाटतं तेव्हा ती कणकण असेल तर थोड्या विश्रांतीनंतर बरंही वाटेल. पण ताप असेल तर मग डॉक्टर म्हणतात की सर्दी आहे का ? घसा खराब आहे का ? कारण सर्दी-ताप असेल तर वेगळा विचार करतील. सर्दी – घसा सर्व ठीक असेल आणि तरीही ताप असेल तर डॉक्टर वेगळा विचार करतील. त्यानुसार गोळ्या देतील..”

“अरे पण असं का? याचा पदार्थविज्ञानाशी संबंध काय ते सांग पटकन आता!! ”

“हो हो सांगतो. हे बघ जसे वेगवेगळ्या रोगांचे वेगवेगळे परिणाम -लक्षणे असतात आणि लक्षणे नीट ओळखली तर रोग नीट लक्षात येतो.. म्हणजे ताप विषाणू मुळे आहे की सर्दीमुळे आहे हे कळलं की डॉक्टर तशा गोळ्या देतो.. तस पदार्थ विज्ञानातही आहे.. विचार करण्याच्या, तपास करण्याच्या या प्रकाराला कारण आणि परिणाम साखळीचा माग घेणे (Cause and Effect Chain) असे म्हणतात. ”

“अरे पण पदार्थ विज्ञानात तर सर्वच निर्जीव पदार्थांबद्दल बोलता तुम्ही.. स्थायू(solid), द्रव(liquid ), वायू(gas) आणि अग्नी(fire) हे ते निर्जीव पदार्थ.. यांच्यात धडकाधडकी, हाणामारी, ओढाओढी चे खेळ चालतात त्यात आता हे कारण-परिणाम साखळ्या शोधण्याचे कसे पाहायचे? ”

“हे बघ उदाहरणच देतो. राजू, सतीश, मन्या, पिंटू आणि यश हे पाच मित्र आहेत. त्यांनीं एके दिवशी ठरवलं की कोणात किती ताकद आहे हे पाहायचं. सर्वांनी ठरवलं की क्रिकेटचा बॉल घ्यायचा आणि तो जीव खाऊन फेकायचा. ज्याचा थ्रो सर्वात लांब जाईल तो सर्वात शक्तिवान.. मग यात राजुचा थ्रो १० मी, सतीश चा ११ मी, मन्या १६ मी, पिंटू १४ मी आणि यश ९ मी असे स्कोर झाले. ”

ballThrow

“आता मला सांग वेताळा हा बॉल लांब कोणी(who) टाकला?”

“मुलांनी.. ”

“कधी(when) टाकला? तर सगळ्यांनी एकदम टाकला.. मग बॉल लांब कशामुळे गेला? ”

“सोप्पंय.. मुलांनी हातातली शक्ती लावून तो फेकला ..”

“बरोबर.. ज्या मुलांनी मन लावून लक्ष देऊन टाकला आणि ज्यांच्यात शक्तीही भरपूर होती त्यांचा बॉल सर्वात लांब गेला .. म्हणजे बोल लांब जाणे हा काय झाला ? परिणाम(effect).. पण हा परिणाम घडून कशामुळे आला ?”

“मुलांनी लावलेल्या बळामुळे(force)..”

“म्हणजेच बळ हे कारण (Force is the cause).. बॉल लांब जाणं हा परिणाम (ball throw is the effect). ”

“अरे पण यात काय नवीन सांगितलंस.. गल्लीतल्या लहानसान पोरांनाही हे माहीतच असतं ना!! ”

ball_causeNeffect

“हे बघ वेताळा या जगात स्वतःहोऊन काही हेतूने फक्त सजीवच हालचाल घडवतात..म्हणजे या खेळत मुलांनी बॉल हातात धरला.. संपूर्ण शक्ती हातात एकवटली.. म्हणजे मनाची सर्व शक्ती हातामध्ये एकवटली आणि त्या हाताने बॉल ला जोरात हिसका दिला.. या जोरदार हिसक्यामुळे तो निर्जीव बॉल लांब जाऊन पडला.. ”

“हां या फेकाफेकीत कळतंय की फेकताना लावलेले बळ हे कारण आहे आणि बॉल लांब गेला हा परिणाम आहे.. पण या फेकाफेकी सारखी काही अजून उदाहरणे दे रे .. ”

” मी आधी सांगितलं तसं स्थायू(solid), द्रव(liquid ), वायू(gas) आणि अग्नी/तेज (fire) हे ते एकमेकांवर परिणाम करणारे घटक

स्थायूवरचे परिणाम (Effects on Solids)

द्रवावरचे परिणाम (Effects on Liquids)

  • द्रवावर स्थायू (solid on liquid) – पाण्यात मीठ विरघळणे व पाणी खारट होणे
  • द्रवावर द्रव (liquid on liquid) – शुद्ध पाण्यात गढूळ पाणी मिसळणे
  • द्रवावर वायू (gas on liquid) – वाऱ्यामुळे समुद्रात वादळ तर होणे
  • द्रवावर तेज (fire on liquid) – उन्हामुळे पाण्याचे बाष्पीभवन होणे

वायूवरचे परिणाम (Effects on Gas)

  • वायूवर स्थायू (solid on gas) – हवेत उदबत्तीचा वास पसरणे
  • वायूवर द्रव (liquid on gas) – सकाळी दंव पडणे/ पावसाचे काळे ढग तयार होणे
  • वायूवर वायू (gas on gas) – ऑक्सिजन, नायट्रोजन, कार्बन डाय ऑक्साईड इत्यादींच्या मिश्रणातून हवा तयार होणे
  • वायूवर तेज (fire on gas) – सूर्याच्या उष्णतेमुळे हवा गरम होणे

तेजद्रव्यावरचे परिणाम (Effects on Fire)

  • तेज वर स्थायू (solid on fire) – वाळू टाकून आग विझवणे
  • तेज वर द्रव (liquid on fire) – आगीत तेल ओतणे व आग अजून भडकवणे
  • तेज वर वायू (gas on fire) – स्वयंपाकाच्या गॅसचा नॉब फिरवून गॅस ज्योत वाढवणे
  • तेज वर तेज (fire on fire) – दोन पणत्यांचा मिळून मोठा प्रकाश होतो

“विक्रमा अरे किती मोठी यादी दिलीस ही? ह्याच्यावर त्याचा परिणाम, त्याच्यावर  ह्याचा परिणाम!! पण हे परिणाम आणि त्याच्यामागची कारणे कळली तरी नक्की या साखळीचं करायचं काय? बर समजा ही साखळी कळली तरी त्याने फायदा काय? थोडक्यात या पदार्थविज्ञानाच्या अभ्यासाचा नेहमीच्या आयुष्यात नक्की काय फायदा होतो याबद्दल तू काहीच सांगत नाहीस? पण आता मला परत जायला पाहिजे कारण पूर्वेला आता उजाडेल काही वेळाने..येतो विक्रमा..आपल्या प्रश्नोत्तरांची साखळी मात्र संपत नाही हे खरंच..हाऽहाऽऽहाऽऽऽ ”

रात्रीचा शेवटचा प्रहर जस जसा सरत होता तस तसे सर्वांचेच डोळे पुढील दिवसाकडे लागले. हा दिवस उगवण्यामागे कारण असणारा, लक्षावधी किरणांची सृष्टीवर पाखरण करणारा तो सूर्य पूर्वेच्या डोंगरा पलिकडे विंगेत उभा होता..

(क्रमश:)

मुखपृष्ठ: मुखपृष्ठ

या प्रकारच्या इतर कथा: ८वी पर्यंतचं Physics

पूर्ण यादी: गोष्टींची पूर्ण यादी (Complete Story List)

हे पदार्थविज्ञान शिकायचं तरी कशाला ? (Why to study Physics in the first place)

अमावस्येची रात्र.. दूर वर ऐकू येणाऱ्या प्राण्यांच्या अस्तित्व खुणा.. काही ओळखी काही अनोळखी आवाज ऐकत जात असताना राजा विक्रम नेहमीप्रमाणेच चिंतनशील झाला.. दरबारातील एकेकाचे चेहरे, त्यांचे आवाज, त्यांचे स्वभाव, त्यांचे डोळ्याला दिसणारे रूप, अनुभवाने त्यांच्या स्वभावाची झालेली खरी ओळख, गुप्तहेरांकडून त्यांच्या राजनिष्ठेविषयी झालेली पडताळणी, त्यांची खासियत आणि त्यांची भाषा, धर्म, कबिला, मातृभूमी यांच्या आधारे राजा विक्रम प्रत्येकाचे एक पूर्ण चित्रच डोळ्यासमोर रेखाटत होता.. त्याच्यामार्फत त्याला अनेक वरकरणी न कळणाऱ्या गोष्टी जाणवत होत्या.. डोळ्याला न दिसणाऱ्या पण या सर्व बाजूंनी पाहिल्यावर जाणवणाऱ्या गोष्टी..

“काय कमाल आहे नाही हि माणसे दिसतात कशी पण प्रत्यक्षात असतात काय? खरंच दिसतं तसं नेहमीच असेल असं नाही.. ” विक्रम स्वतःशीच पुटपुटला.. पण हे पुटपुटणं वेताळाला ऐकू गेल्याशिवाय कसं राहीलं असतं ?

“काय राजा? पुन्हा दरबारी लोकांचा विचार आला तुझ्या मनात? ते दरबारी दिसतात कसे, चालतात कसे, बोलतात कसे, वागतात कसे.. त्यांचे वैशिष्ट्य, त्यांचे गट – तट, त्यांचे एकमेकातले संबंध कसे आहेत याचा विचार करतोयस. काहीतरी मोठाच खल चालला आहे तुझ्या मनात. पण मला सांग की असा पदार्थाच्या व्यक्तिमत्वाचा विचार कधी तुम्ही करता? “

“वेताळा पदार्थाच्या व्यक्तिमत्वाचा त्याच्या दिसण्याचा(appearance), हालचालींचा(movements), गुणांचा(properties), विशेष ओळखीचा(individuality), गटवारीचा(classification) आणि त्या पदार्थाच्या इतर अविभाज्य घटकांचा(inseparable components and relations) अभ्यास म्हणजेच पदार्थ विज्ञान(physics). मुळात पदार्थधर्म असं जेव्हा प्रशस्तपाद ऋषींनी म्हटलं तेव्हा त्यांना असाच अर्थ अभिप्रेत असावा.”

“पदार्थधर्म? म्हणजे पदार्थाला धर्म असतो?”

“माणसांच्या धर्मासारखं नाही. पदार्थाच्या वागण्याची विशिष्ट पद्धत म्हणजे पदार्थ धर्म..हा धर्म म्हणजेच पदार्थ कसा दिसतो, वास कसा असतो, कसा आवाज येतो, विविध परिस्थितीत पदार्थ कसा वागतो हे सर्व जाणून घ्यायचं, ओळखण्याच शास्त्र म्हणजे पदार्थ विज्ञान.. “

“विक्रमा तू म्हणजे कै च्या कै सांगतोस? माणसांचं चित्र काढतात तसं तू पदार्थचं व्यक्तिचित्रच(personality sketch) काढायला निघालायस! अरे मला माहित असलेले पदार्थविज्ञान किंवा भौतिक शास्त्र(physics) म्हणजे कसं व्याख्या(definitions) पाठ करायच्या, याचे नियम(laws), त्यांचे नियम, हे सूत्र(equations) कसं कसं आलं, ते सूत्र कसं आलं हे शास्त्र म्हणजे पदार्थ विज्ञान.. कुठल्या जगात वावरतोस तू? “

“हे बघ वेताळा, तू म्हणतोस ते खरं आहे पण पूर्ण पणे खरं नाही. म्हणजे एखाद्या अनोळखी माणसाला पहिल्यांदा पहिल्या पासून तो माणूस परममित्र किंवा हाडवैरी होईपर्यंत आपण त्याला फार चांगलं ओळखू लागलेले असतो हे तुला मान्य आहे?”

“म्हणजे काय? वादच नाही.. परममित्र आणि कट्टर वैरी हे एकमेकांना चांगले ओळखून असतातच..”

“मग मला सांग एखाद्या माणसाला तुम्ही ओळखू लागता म्हणजे नक्की काय करू लागता? तो माणूस गोरा दिसतो कि सावळा, त्याच्या डोळ्याचा रंग कोणता, त्याचा आवाज कसा आहे, उंची किती, जाड-बारीक, केस मोठे – कमी, वय, स्वछ की भोंगळ अशा अनेक समोर दिसणाऱ्या गोष्टी तुम्ही ओळखू लागलेला असता. हे सगळं तुम्ही जाणता अजाणता लक्षात घेतलेलंच असतं? “

“बरोबर.. “

“मग ही बाह्य(external appearance) ओळख झाल्यावर तो माणूस विचार कसा करतो, त्याची स्वतः:ची खरी ओळख काय? त्याच्या व्यक्तिमत्वाचं वैशिष्ट्य काय, त्या माणसाला भाषेवरून, मातृभूमीवरून, गावावरून आणि इतर कशाकशावरून कोणत्या कोणत्या गटात तुम्ही मनाने ठेवून बघता.. या वरूनही त्या व्यक्तीची सखोल माहिती (in-depth analysis)अजाणता आपल्याला होत राहते.. शिवाय त्याचे नातेसंबंध समाजाशी, कुटुंबाशी. मित्रांशी कसे आहेत हेही आपण पाहतो.. या सर्वांमधून त्या माणसाचे अंतरंग आपल्या ध्यानात येतं.. ‘तो माणूस हा असा आहे तर’ असं जेव्हा म्हणतो तेव्हा आपल्याला त्याचा संपूर्ण अभ्यास झालेला असतो “

“मग त्यात काय नवीन सांगतोयस ?”

“अरे वेताळा, अगदी जन्म झाल्यापासूनच आपण आपले डोळे, कान, नाक, त्वचा आणि जीभ या ज्ञानेंद्रियांनी आजूबाजूच्या वस्तू आजमावयाला शिकलेले असतो..ही पाच ज्ञानेंद्रिये प्रत्येक वेळेला अनुभव घेऊन तो मेंदूला पाठवत असतात. मेंदूही तो अनुभव साठवत असतो. एकदा एक माणूस दिसतो कसा हे पाहिलं की ती माहिती मेंदूमध्ये साठते.. पुन्हा दिसला की म्हणूनच तर आपण त्याला ओळखतो..”

“अरे पण याचा पदार्थविज्ञानाशी काय संबंध?”

“अरे वेताळा एखादा पदार्थ जाणून घेण्याचे विज्ञान म्हणजे पदार्थविज्ञान. एखादी अनोळखी वस्तू पहिली तरी आपण सुरुवातीला तिचा आकार, रंग, वास, चव, तापमान पाहायचा प्रयत्न करतो. तिच्याशी संबंधित आवाज कोणते आहेत ते लक्षात घेतो. म्हणजे अगदी नुकतंच जन्माला आलेलं बाळ इकडेही उत्सुकतेने पहाते, स्वतःच्या हातापायांकडे उत्सुकतेने पहाटे, वर टांगलेल्या खेळण्याकडे उत्सुकतेने पाहाते, पाळण्याकडे उत्सुकतेने पाहाते.. कारण त्याचा पदार्थांना जाणून घ्यायचा अभ्यास सुरु झालेला असतो.. पदार्थविज्ञानाचा अभ्यास सुरु झालेला असतो..”

“हे आपलं उगीचच बोलायचं बरका.. पदार्थ विज्ञानाचा अभ्यास एवढेसे मूल कसे करेल?”

 

“मी म्हटलो तसं पदार्थविज्ञान हे जाणून घ्यायचं, अजमावायचं, पाहिलेल्या गोष्टीमधला संबंध लावायचं शास्त्र आहे. कारण ते मूल वस्तू फेकते , उचलते, चावते, चाटते, वास घेते, तोडते , जोडते. हे करत असताना ते सतत पाहत असते, लक्षात ठेवत असते. ती वस्तू ढकलल्यावर कशी जाते, किती वेगाने जाते, त्या वस्तूचा लहानात लहान तुकडा कसा असतो, त्या वस्तूला तिच्या गुणधर्मानुसार तुम्ही कुठल्याकुठल्या गटात टाकू शकता, त्या वास्तूचे अविभाज्य घटक कोणते हे पाहणं म्हणजेच तर ती वस्तू किंवा पदार्थ समजून घेणं.. “

“अरेच्चा म्हणजे हे पदार्थविज्ञान म्हणजे असं निरीक्षणाचे, अनुभवण्याचे, जाणून घेण्याचे शास्त्र आहे तर.. पण मग यात सारे निर्जीव पदार्थच का घेता तुम्ही? सजीव काय पदार्थ नाहीत?”

“हे पहा वेताळा आधी आपण ढोबळ मानाने पाहू. मोठ्या आकाराच्या वस्तू आणि मग लहान आकाराच्या वस्तू. ढोबळ आकाराचे पदार्थ हे स्थायू, द्रव, वायू, तेज आणि आवाज यांद्वारे ओळखू येतात.. “

“एखादं उदाहरण दे पाहू.. “

“असं समज की काव्या नावाची मुलगी तिच्या पालकांबरोबर नवीन वर्षाच्या साठी लागणारी वह्या पुस्तके घ्यायला गेली आहे. शाळेची नवीन स्कूल बॅग सुद्धा घेत आहे. नवीन पुस्तक हाती येताच ती काय पाहील? “

 

“पुस्तकात काय लिहिलंय ते ?”

“छे.. ती पाहील पुस्तकाचे कव्हर कसे आहे? आकार कसा आहे? रंग कसा आहे? साधारण किती पाने असतील? वजनाला कसं वाटतंय? आत चित्रे कोणती आहेत? पानाचा रंग कसा आहे ? अक्षरे कशी लिहिली आहेत? नवीन पुस्तकांना कसलासा छान वास असतो तो सुद्धा ती पाहिलं.. मग विषय वगैरे आहेच.. “

“म्हणजे पदार्थविज्ञानाच्या दृष्टीने तिनं काय पाहिलं?”

“पुस्तक स्थायू असणार हे तर गृहीतच असतं.. मग त्याचे गुणधर्म म्हणजे रंग, वास, स्पर्श ती पाहिल. अगदी लहान मुले तर अनोळखी वस्तूंची चवही पाहतात. पण पुस्तकाच्या पानांच्या फडफडीतून येणारा आवाजही ती पाहिल.. मग यावरून ती मनाशी नोंद करून ठेवेल.. आकाराने मोठं, वजनाला थोडं हलकं, हिरव चित्र असलेलं, नकाशा पहिल्या पानावर असलेलं, आतली पाने पांढरट रंगाची असलेलं, नकाशांनी भरलेलं पुस्तक म्हणजे भूगोलाचं पुस्तक.. “

“पण याच काव्याच्या ऐवजी एखादा पिंटू खेळाच्या दुकानात गेला तर कसा तो पदार्थविज्ञानाचा अभ्यास करील? “

 

“मग तर काय मजाच मजा.. विज्ञानच विज्ञान.. या खेळण्याचा रंग कोणता.. त्या खेळण्यातून कसला लाईट बाहेर पडतोय, त्या तिकडच्या खेळण्याचा कसला भारी आवाज होतोय.. म्हणजे या चिंटूच्या हाती एखादी बॅट आली तर तो तिचा रंग पाहिल, आकार पाहिल, वास पाहिल, क्रिकेटियर्स क्रीज वर जशी बॅट ची टकटक करतात तसं तो फरशीवर ती बॅट ठक ठक करून पाहिल. मग त्यावर स्टिकर पाहिल. सही कोणाची आहे का पाहिल, एखादा प्लास्टिक बॉल त्या बॅट वर टाकून त्याचा आवाज कसा येतो ते पाहिल.. मग ती बॅट कशी बशी उचलून मोठ्या क्रिकेटियर सारखा उभा राहिल, कल्पनेतच एखादा शॉट खेळेल.. त्याला कळेल की बॅट जड आहे का हलकी, लहान आहे का मोठी, त्या बॅट मध्ये काय काय आहे? हॅण्डल आणि खालचे फळकुट जोडलंय.. घासून गुळगुळीत केलंय.. ते खालचं फळकूट एकाच जाडीचं नाहीये काही ठिकाणी चप्पट आहे तर कुठे फुगीर आहे.. हॅण्डल ला दोरी गुंडाळली आहे.. त्या हॅन्डल मध्ये.. “

“अरे बास बास बास.. खेळण्यांच्या दुकानात गेलेकी लहान लहान मुलं तासनतास रमून जाताना मी पाहिलीत.. पण ती असा अजाणते पणे पदार्थविज्ञानाचा अभ्यास करत असतील हे कुठे माहित होतं.. पण काय रे विक्रमा या तुझ्या विज्ञानात इतक्या व्याख्या, इतकी सूत्रे, इतकी गणिते का असतात रे? ते सांगत नाहीस, उगीच ते पदार्थ विज्ञान म्हणजे जणू काही सर्वांचा मित्रच असल्यासारखे बोलतोयस.. असेलही त्यात तसं काही.. उगीच नाही इतके भारतातले, युरोपातले आणि सर्व जगभरातले लोक या विषयासाठी आयुष्य खर्च करतात.. पण असो.. आजचा माझ्या हातातला वेळ तर खर्च झाला हा मी चाललो.. पुन्हा भेटू.. हाऽ हाऽऽ हाऽऽऽ “

वेताळ जाताक्षणी समस्त आसमंतालाच एखादी नवीन दृष्टी मिळाल्यासारखा अनुभव आला. घोडा आपल्या झापडाकडे, सारथी आपल्या लगामाकडे, सैनिक आपल्या तलवारीकडे, शेतकरी आपल्या नांगराकडे, कुंभार आपल्या मडक्याकडे, लोहार आपल्या ऐरणीकडे कितीतरी कौतुकाने पाहू लागला. या वस्तूंना जाणून घेणे म्हणजेच काही अंशी पदार्थविज्ञानाचा अभ्यास करणे हे जाणून पुन्हा त्यांची जाणून घेण्याची उत्सुकता बळावली..पदार्थविज्ञान हा एक मित्र होण्याची ही पहिली पायरीच नव्हे का?

(क्रमश:)

मूळकथा: मुखपृष्ठ

संबंधित कथा: ८वी पर्यंतचं Physics

कथांची पूर्ण यादी: गोष्टींची पूर्ण यादी (Complete Story List)