फिजिक्स चं ग्रामर: कर्ता(Doer), कर्म(Object) आणि क्रिया(Actions)

पुन्हा विक्रमामधला न्यायनीतीवान प्रशासक जागा झाला होता. झालं काय होतं की त्याच्या राज्यात असलेल्या जंगली प्रदेशांमध्ये आणि त्या लगतच्या शेतीमध्ये आगी लागण्याच्या घटना घडू लागल्या होत्या. आता या आगी कोण लावतं हे कळायला मार्ग नव्हता. म्हणजे हे चुकून होतंय की कोणी मुद्दाम करतंय हे लक्षात येत नव्हतं. शिवाय नैसर्गिक कारणांमुळे सुद्धा ते वणवे लागू शकतात. पण जर कोणी हे मुद्दाम करत असेल तर त्याचा तपास करणं गरजेचं होतं. कोणी(Who) केलं? कुठे(Where) केलं? कसं(How) केलं? त्यातली पद्धत काय, साधनं काय (What)? मुख्य म्हणजे कशासाठी(Why) केलं हे सगळं पहायाची गरज होती. तरंच घटनांच्या मुळाशी जाणं शक्य होतं. विक्रमाचं डोकं या 5W आणि H चा गुंता सोडवण्यात व्यस्त होतं.

“खरंच बाबा, देवाने काहीही करावं, पण न्यायनीतिवान राजा करू नये कोणाला..नाहीतर तुझ्यासारखी गत होणार.. सतत विचार, सतत लोकांची परीक्षा, पुन्हा परीक्षा, पण काय रे विक्रमा गुन्हे शोधण्यात ठीक आहे हे सर्व कोणी केलं, कुठे केलं, का केलं, कधी केलं शोधणं.. पण फिजिक्स मध्ये अशी गरज पडते का रे?”

“फिजिक्स वापरून घटनेच्या मुळाशी, त्याच्या कारणाशी जायचं असेल तर कर्ता(doer)-कर्म(object of action) आणि क्रिया(action itself) शोधावीच लागते. आता हे बघ. क्रिकेटची मॅच रंगात आलीये. बॅट्समन ने खेळायला म्हणून बॅट पुढे केली. पण बॉल थोडा स्पिन झाला. बॅट्समनचा अंदाज चुकला आणि बॅटच्या एका कडेला घासून बॉल उसळी घेउन गेला आणि विकेट किपर ने डाइव्ह मारून तो कॅच झेलला. आता बॉलरच्या हातातून निघून विकेट किपरच्या ग्लोव्स मध्ये विसावेपर्यंत बॉलच्या संपूर्ण प्रवासाला किती वेळ लागला? साधारण १ मिनिट पण यातली कर्ता -कर्म -क्रिया पाहूया
१. बॉलरने बॉल टाकला – कर्ता -बॉलर, कर्म कशावर – बॉलवर, क्रिया – हाताने बॉल फेकणे
२. बॅटस्मन बॉल खेळायला गेला आणि साध्या भाषेत एज दिली बॅटची – कर्ता – बॅटस्मन, कर्म-आधी बॅटवर, मग बॅटने बॉलवर क्रिया- बॅट्समन ने बॅट चेंडूला लावली व बॅटची कडा घासून बॉल उसळला
३. विकेटकिपर ने डाइव्ह मारून कॅच घेतला – कर्ता -विकेट किपर, कर्म – बॉलवर, क्रिया – बॉलचा कॅच घेणे”

“अरे बापरे, प्रत्येक बॉलची अशी कॉमेंट्रि करत राहिलं तर लोक क्रिकेटची कॉमेंट्री ऐकणं सोडतील. मॅच संपली तरी कॉमेंट्री चालूच राहिल. संपणारच नाही. पण कायरे विक्रमा निर्जीव वस्तूपण बळ लावतात नारे? मग तिथे कोणता आला कर्ता ?”

“बरोबर आहे वेताळा. फिजिक्स मध्ये बहुतेक यासाठीच थेट आणि सहेतुक बळ (direct application of force or contact forces) आणि अप्रत्यक्ष बळ (indirect application of force or indirect forces) ह्या संकल्पना आल्या असाव्यात. माणसांनी आणि इतर सजीवांनी जाणे, येणे, श्वास घेणे, पाणी पिणे, उडी मारणे एवढंच काय तर शिंकणे, उभं राहणे, बसणे अश्या अगदी सहज क्रिया केल्या तरी त्यात आजूबाजूच्या सॉलिड्स वर, लिक्विडवर किंवा हवेवर बळ लावले जाते. समजा उडी मारली माणसाने पृथ्वीवर तर जमिनीला पाय लावून वर उडला हे झाले प्रत्यक्ष बळ लावणे. पण त्यानंतर तो परत खाली येतो हे झाले अप्रत्यक्ष बळ. माणसाचे वजन(weight) हे अप्रत्यक्ष बळ आहे. घर्षण किंवा घासले जाणे (Static and dynamic friction) हे अप्रत्यक्ष बळ आहे. ”

“हो आणि हे सांगायला तुमचे ते नियम पण आहेत नाहीका? काय रे तो ? एकाने ठोसा दिला की समोरचा उलटा ठोसा मारतोच असा काहीतरी?”

“भावना बरोबर आहे, कणाद ‘कार्यविरोधीकर्म’ नावाच्या वैशेषिक सूत्र १-१-१४ मध्ये म्हणतात
वेग: संयोगविशेषविरोधी, क्वचित्कारणगुणपूर्वक्रमेणोत्पद्यते|
कार्य (Reaction) हे कर्म(Motion) ज्या दिशेत होते त्याच्या विरुद्ध दिशेत कार्य करत असते. न्यूटनचा याबाबतीतला नियम आहे
To every action(samyoga) there is always an equal and opposite reaction(virodhi), or the mutual action of the two bodies upon each other are always equal and directed to counterparts.”

“अरे हो हो.. ऐकलंय रे या नियमांबद्दल.. पण म्हणजे मला सांग की सगळ्याच बाबतीत कोण्या सजीव माणसाने काही करायचं आणि निर्जीवांनी फक्त प्रतिक्रिया द्यायची एवढंच ते करतात? मला सांग की पावसाचं पाणी टप टप पडतं तिथे कोण ते टाकतं वरून? समुद्राला पौर्णिमेला भरती येते तेव्हा तिथे चंद्रावर कोणी बसलेलं असतं का ओढायला? समुद्रामध्ये लाटा येत राहतात तेव्हा कोण पंखा फिरवत बसतं?”

“वेताळा पावसाच्या पाण्याचं म्हणशील तर पाण्याच्या थेंबांना त्यांचं वजन किंवा गुरुत्वाकर्षण बळच खाली ओढतं. पौर्णिमेला समुद्राला भरती येते ती दोन वस्तूंमध्ये कायम काम करत असणाऱ्या गुरुत्व बळामुळे. पृथ्वीच्या स्वतः च्या अक्षाभोवती फिरण्यामुळे लाटा निर्माण होत राहतात.. ”

“पण काय रे विक्रमा हे जे कर्ता, कर्म, क्रिया बोलतोयस ते तर मला फिजिक्स मध्ये ऐकल्यासारखं वाटत नाही..तू काय सांगतोयस हे?”

“वेताळा प्राचीन भारतीय वैशेषिक सूत्रे जेव्हा नऊ प्रकारची द्रव्ये सांगतात तेव्हा हे ओघानेच येतं.. पृथ्वी (solid), आप (liquid), तेज (heat), वायू (gas), आकाश (plasma), काल (time), दिक (space), मन (mind) आणि आत्मा (soul) ही ती द्रव्ये.. त्यातले पृथ्वी, आप, तेज, वायू आणि मन हे प्रत्यक्ष बळ लावतात.. अक्षरश: ढकलतात.. काल, दिक, आकाश व आत्मा हे बळ लावत नाहीत आणि लावूनही घेत नाहीत हे सर्व दृश्य जगताला आधार, संदर्भ देतात आणि सतत फिरत राहतात.. ”

“अरे काय सांगतोयस हे.. ऐकायला तर मजा वाटतेय.. पण कुठं लिहिलंय हे?”

“वेताळा, ही वर्णने प्रशस्तपाद यांनी लिहिलेल्या पदार्थ धर्म संग्रह या ग्रंथाच्या तिसऱ्या धड्यात आहेत. पहा जाऊन हवं तर..”

“हो. भाषेत ज्याला कर्म किंवा object म्हणतात ते कळलं.क्रिया म्हणजे ओढणे, श्वास घेणे कळले. पण भाषेत ज्याला subject किंवा कर्ता म्हणतात किंवा doerम्हणतो ते कोण हे क्लिअर नाही? याबद्दल काही बोललेत का प्रशस्तपाद ऋषी? ”

“याच पुस्तकाच्या चौथ्या धड्याच्या नवव्या विभागात आत्मा या द्रव्यावर भाष्य आहे.. आत्मा हाच कर्ता किंवा doer असं स्पष्ट लिहिलं आहे..अनेक उपमा देऊन अगदी छान लिहिलं आहे.. ”

“पण विक्रमा, चंद्र आणि पृथ्वीतल्या गुरुत्वबलामुळे भरती येते म्हणतोस? कसं काय? एकदा मला सांगाच रे या लाटांविषयी.. म्हणजे पौर्णिमेला लाटाच का उसळतात? डोंगर का नाही उसळत? आणि एखाद्याला या गुरुत्वाच्या कचाट्यातून बाहेर पडायचं तर काय केलं पाहिजे रे ? सांगून टाकरे एकदा ! का यातून सुटका नाहीच हेही सांग .. पण आता मला जायला पाहिजे.. काळ आणि दिशा सतत धावत राहतात किंवा आपण धावत राहतो त्या केवळ आपल्या बरोबर येतात.. अरेरे मी ही तुझ्या सारखाच बोलायला लागलो की !!! जाऊ दे मला मी वेताळच बरा .. तुमचा माणूसपणा तुमच्याकडेच असुदे.. येतो मी विक्रमा.. हा हा हा.. ”

(क्रमश:)

मूळकथा: मुखपृष्ठ
या पद्धतीच्या इतर कथा: ८वी पर्यंतचं Physics
कथांची पूर्ण यादी: गोष्टींची पूर्ण यादी (Complete Story List)

Advertisements

पृथ्वी, अग्नी, जल, वायु आणि आकाश: आपले बेष्ट फ्रेंड्स (Five Super Elements that help us live..)

काही काही गोष्टी इतक्या नेहमीच्या, वापरातल्या, ओळखीच्या असतात की आपल्याला त्यांची दखलच घ्यावीशी वाटत नाही. जसं रोजचं सूर्याचं उगवणं, दिवस-रात्र एका मागोमाग येत राहणं भले ते दिवस कितीही गडबडीचे असोत, श्वासांचं चालू राहणं भले रोजच्या घाईच्या जीवनात ते कितीही घाईघाईने घेतलेले असोत, पाण्याचं खळखळणं भले ते चालू राहिलेल्या नळाचं असो, वाऱ्याच वाहणं भले तो बसच्या उघड्या खिडकीतून येणारा असो, आजुबाजुच्या पक्षांचा आवाज भले ते कावळे असोत, अग्नीच्या निळ्या पिवळ्या ज्योती भले त्या घरगुती गॅस च्या असोत.. ह्या आणि अशा हजारो गोष्टी रोज घडत असतात आजूबाजूला.. पण सवयीने त्यांच्याकडे दुर्लक्ष होतं.. विक्रम अशा दृष्टीसमोर असूनही दुर्लक्षित गोष्टींविषयी विचार करत चालला होता.. अर्थात अमावस्येची रात्र आणि त्याच्या पायाखालची वाटही त्याला अशाच ओळखीच्या झाल्या होत्या.. वाटेवरचे खड्डेही तो सवयीने चुकवत होता..

“खरंच रे विक्रमा, सवयीचा गुलाम आहेस झालं.. अरे रस्त्यातले खड्डे तुझ्या सेवकांनी बुजवले तरी अधीसारख्याच उड्या मारत येतोस.. एकदा कशाची सवय पडली की माणूस दुर्लक्षच करतो रे तिकडे.. गृहीतच धरून चालतो.. पण काय रे विक्रमा पदार्थ विज्ञानात आहेत का रे अशा सवयीच्या आणि त्यामुळे दुर्लक्ष झालेल्या गोष्टी? ”

“आहेतच ना वेताळा, माणूस हा मुळातच एक अतिशय स्वार्थी प्राणी..आपलं काम साधणारा..भले त्यासाठी दुसऱ्याचा जीव गेला तरीही याला फरक नाही..”

“वा वा..मस्त वाटतंय ऐकून..शेवटी खरी परिस्थिती तुला कळली तर..हा पुढे बोल..”

“आजुबाजूच्या दिसेल त्या गोष्टीचा मला काय उपयोग होईल याचाच तो विचार आधी करतो..सुरुवातीच्या काळातल्या माणसाला लक्षात आलं की आपल्याला थंडी, वारा, पाऊस यांपासून वाचण्यासाठी निवारा ( Shelter) पाहिजे, वेळच्यावेळी खायला(Food) पाहिजे आणि घराबाहेर पडलं की अंगावर काहीतरी कपडे(Clothing) पाहिजेत..”

“अरे आता माणसाची जन्मकथा सांगणार काय? मुद्दा काय?”

“सांगतो, सांगतो. या माणसाला सृष्टीतल्या ऊन, पाऊस, वारा, थंडी पासून बचाव करेल अशी काहीच नैसर्गिक सोय नाही..कुत्री मांजरी भिजली की अंग झटकतात तशी सोय नाही, मेंढ्यांच्या अंगावर लोकर उगवते तशी सोय नाही, सरडा रंग बदलतो तशी सोय नाही, भक्ष मारायला वाघ-सिंहांना नख्या असतात, संरक्षणासाठी बैलांना, गेंड्यांना शिगं असतात असलं काही म्हणजे काही माणसाला निसर्गानं दिलं नाही.. पण आपल्याकडे काय नाही हे सांगणारी बुद्धी त्याला निसर्गाने दिली. पाऊस आला की मग त्याने आडोसा शोधायला सुरुवात केली. डोंगरांमध्ये मग तो गुहा शोधायला लागला. पण त्या तरी कुठे मिळायला..मिळाल्या तरी त्यात वाघ – सिंह आहेतच बसलेले.. मग पठ्ठ्याने काय करावं? त्याने आपल्या बुद्धीचा वापर केला आणि सृष्टीला आवाहन केलं..मग सृष्टीने दणकट असे स्थायुरूप वा पृथ्वीरूप दिले. पाण्यापासून, वाचावं म्हणून दणकट, पक्के असे स्थायुरूप दगड दिले. गुहेत त्याने आडोसा पहिलाच होता. मग दगडांपासून भिंती आणि वर आजूबाजूच्या पानांपासून छत बनवलं. छोटे मोठे दगड एकत्र ठेवायला मातीचा वापर सुरु केला. अशा प्रकारे त्याला आडोसा घ्यायला या स्थायुरूपाने खूप मदत केली.. पण यावर त्याचे काही भागेना!”

“म्हणजे?”

“एकदा का उनपावसापासून वाचला की मग त्याला वाटले की छप्पर तर आहे.. पण कमालीचं थंड..पावसात भिजलं तर ही थंडी जीवावरच बेतायची. त्यात याच्या अंगावर थंडीपासून वाचायला काही नाही.. मग स्वतः:ला गरम ठेवण्यासाठी वेगवेगळे प्रयोग केले.. दोन दगडांच्या घासण्यातून अचानक सृष्टीने त्याला तेज म्हणजेच उष्णतेची भेट दिली आणि माणसाची सोय झाली.. मग स्वतःला स्वच्छ ठेवण्यासाठी पाण्याने मदत केली.. आता समस्या आली खाण्याची .. ”

“कसं काय? तो इतर प्राण्यासारखाच प्राणी मारून खात होता ना ?”

“हो.. पण चित्त्याच्या वेगासमोर, वाघसिंहाच्या पंजा व नख्यांसमोर, मगरींच्या दातासमोर या माणसाचा काय निभाव लागणार? मग पुन्हा बुद्धी आणि निसर्गाला प्रार्थना.. मग त्यांने वेगवेगळी शस्त्रे शोधली लहान मोठ्या आकाराच्या स्थायुंचा वापर करून.. मग त्या काठ्या असोत, तासलेले बाण असोत..तासायलाही दगडच कामी आले. तो मारलेलं सावज आधी कच्चेच खायचा.. पुढे अग्नी आणि पाणी किंवा आपद्रव्य यांचा उपयोग करून अन्न शिजवू लागला.. याच दरम्यान हवेचं किंवा वायुद्रव्याचं त्याला महत्व कळू लागलं असावं.. उनपावसापासून सुरक्षित राहायला घरं बांधायला लागला पण जीव गुदमरू नये म्हणून खिडक्याही ठेवू लागला.. म्हणजे पाहा स्थायू(solids), द्रव(liquid), वायू(gas) आणि अग्नी किंवा तेज(heat) हे सृष्टीतले घटक त्याच्या मदतीला धावले आणि माणसानेही बुद्धीचा उपयोग करून ते वापरले.. ”

“पृथ्वी(solids), आप(liquids), तेज(heat), वायू(gases) यांचं कळलं..आकाश द्रव्य राहीलच की!! या पाचांचा मिळून गट होतो ना?”

“हो.. ऋषी कणादांनी आणि नंतर प्रशस्तपाद ऋषींनी सांगितलेलं वैशेषिकातलं पाचवं द्रव्य म्हणजे आकाश म्हणजे माणसाच्या भोवतालच्या आवाजांची दुनिया.. waves.. मग तो ढगांचा गडगडाट असो, मोरांची केका असो, मांजराचं म्यांव असो, बेडकाचे डराव असो.. हे माणसाच्या आजूबाजूचं ध्वनीचं विश्व् म्हणजेच आकाश.. या आकाशाचा मुख्य गुण म्हणजे तरंग.. सजीवांच्या सुरांचे आणि निर्जीवांच्या ध्वनींचे.. ”

“पण या आवाजांचा माणसाला काय उपयोग झाला ? नुसताच गोंगाट नाही का?”

“या आवाजांचा त्याच्या जगण्यासाठी खूप उपयोग झाला. मग ते इतर माणसांशी दोस्ती किंवा भांडण असुदे. इतर प्राण्याशी मैत्री करणं असुदे.. जंगलातल्या प्राण्याच्या आवाजावरून धोक्याचे संदेश ओळखणं असुदे.. शीळ वाजवून कुत्रे, मांजरी यांच्याशी मैत्री करणं असुदे या सगळ्यात हे आकाश तत्वच कामाला आलं.. शिवाय निसर्गातल्या विविध निर्जीव वस्तूंच्या आवाजावरून तो त्यांच्या विषयी अंदाज बांधू लागला.. त्यांना ओळखू लागला.. पोकळ असलं की मोठा आवाज.. भरीव असलं की कमी आवाज.. उथळ पाणी असेल तर खळखळ जास्त.. खोल असेल तस शांत.. असे खालच्या पट्टी पासून ते वरच्या पट्टीपर्यंतचे सात सूर त्याला या निसर्गातल्या आकाश तत्वानेच शिकवले..”

” या पाच तत्वांना भारतीय ऋषींनी म्हणूनच अतिशय मान दिला. पण विक्रमा ही पाचच का धरतात? खरेतर स्थायू म्हणजेच सोलिड्स अनेक आहेत..डोंगर, दगडी, लोखंड, सोनं, प्लास्टिक तसेच लिक्विड्स पण अनेक आहेत पाणी, विविध तेलं, तीच गत गॅसेसची म्हणजेच हवा, त्यात ओक्सिजन, नायट्रोजन, हवेतलं बाष्प..मग ही पाचच का धरली जातात? ”

bestFriends_fiveelements

“वेताळा, शाळेत जशा मुलांच्या तुकड्या किंवा divisions असतात तशा या द्रव्यांच्या पाच तुकड्या आहेत, पाच गट आहेत..पृथ्वी म्हणजे स्थायूंचा (solids), आप म्हणजे द्रवांचा(liquids), तेज म्हणजे अग्नि(heat or fire), वायू म्हणजे गॅसेस(gas) आणि आकाश हा आवाजांचा (waves), ध्वनिंचा गट..या पाचही गटांमध्ये अनेक द्रव्ये आहेत. गटांतील वेगवेगळ्या वस्तू आपण वेगवेगळ्या कामांसाठी वापरतो म्हणूनच ते माणसांचे मित्र आहेत. वेळेला अडचणीला मदतीला येतो तोच खरा मित्र तसेच हे आपले मित्र..”

“कसले डोंबल्याचे मित्र आलेत विक्रमा..माणसाने तर काही मैत्री नाही पाळलेली..स्थायुरुप डोंगर मित्र म्हणावे तर ते पोखरलेले आहेत..soil pollution..द्रवरूप पाणी वाहून नेणाऱ्या नद्या प्रदूषित आहेत..water pollution..वायुरूप हवा वेगवेगळ्या घातक वायूंनी भरत चालली आहे..air pollution..तेज मित्र म्हणावे तर जंगलाला, शेताला लावलेल्या आगी विनाश करत चालल्या आहेत, इधनं जाळून पृथ्वीवरची उष्णता वाढत चालली आहे..excessive fire or heat..ध्वनि किंवा आकाश मित्र म्हणावं तर गोंगाट वाढत चालला आहे..sound pollution..हे सर्व माणसानेच त्या मित्रांचा आदर न ठेवल्याने, गैरवापर केल्याने घडत आहे..पण विक्रमा मला तू या पाच गटांबद्दल हे सांगितलं नाहीस की या द्रव्यांचा आवाका माणूस लक्षात कसा घेतो? त्यांची मोजमापे कशी करतो? त्यासाठी कोणते द्रव्य वापरतो..अर्धवटच माहिती देतोस झालं..पण आता वेळ झाली परत जाण्याची..पुन्हा भेटू विक्रमा..हाऽहाऽऽहाऽऽऽ”..

वेताळ गेला..पण सर्व प्रजाजनांना मात्र आपण दुर्लक्षित केलेल्या या पाच मित्रांची जाणीव प्रकर्षाने झाली..केवळ माणसाला जगण्यासाठी कामाला येणाऱ्या पण तरीही माणसानेच पुन्हा निर्जीव म्हणून हिणवलेल्या या द्रव्यांच्या महाखजिन्याची सर्वांनाच पुन्हा आठवण आली..यांच्याशिवाय या पृथ्वीवर जगणं अशक्य आहे हे ही कळलं..पण तरीही यातलं खरंच काही कळून माणूस कितपत सुधारेल याची खात्री कोणालाच देता येत नव्हती..आधीच अमावस्येची असलेली रात्र या चिंतेने अधिकच गडद झाली..

(क्रमश:)

मूळ गोष्ट: मुखपृष्ठ
या प्रकारच्या इतर गोष्टी: ८वी पर्यंतचं Physics
गोष्टींची पूर्ण यादी: गोष्टींची पूर्ण यादी (Complete Story List)